Ko'p o'qilgan asarlar

<< >>

ROMIZ RAVSHAN NAFAS (kitoblar kitobi)

 Abdulkarim BAHRIDDIN tarjimalari BIROZ UZUN BO’LDI UMRIM, SHEKILLI… Biroz uzun bo‘ldi umrim, shekilli, Ehtimol, do‘stlar ham toriqdi biroz… Meni yedirmoqdan charchadi dunyo, suvlari charchadi, noni charchadi. Meni kezdirmoqdan bezdi yo‘llari,

ЧАРОС МАРСИЯСИ

  1. Мен Аллоҳ ҳукмига бўларман таслим, Борар жойинг бўлсин жаннати наим. Чарос, Чаросгинам, менинг Чаросим, Танинг ерга, ўзинг осмонга тушдинг, Ўн саккизда ҳукми Раҳмонга тушдинг.   Дунёча орзулар қолди

АБДУЛЛО ОРИПОВНИНГ ЯНГИ ШЕЪРИ

Устоз Абдулла Орипов юқори лавозимларда юрганларида ҳеч қачон яқинларига борган, ҳамсуҳбат бўлган эмасдим… Яқинда туғилган кунлари ўтгач, зиёрат қилишга бордик. Бир ғазал ўқиб бердилар, эндии ёзилган экан. У Аллоҳга муножат эди,

ISMAT XUSHEV – TOSHKENTDA!

  Исмат Хушев 10 йил аввал ногоҳон хорижга бош олиб кетиб мени бир ҳайратга солганди. Мана ногоҳон ўн йилдан сўнг Тошкентда кириб келиб яна ҳайратлантирди. Бугун у ўй йиллик хижратдан сўнг

Исмат Хушев, Канада.

  Оқланмаган ишонч қиссаси (ёки “Президент эркаси”нинг хотиралари…) иккинчи китоб 32 боб ЁЛҒИЗ БЎРИ  ёхуд  УРГУТЛИК ЎТКИР ЙИГИТ (Ўзбекистонлик таниқли журналист Карим Баҳриевнинг  сиёсий портретига чизгилар) Танишув …Каримжон ҳақида ўйлар

https://www.facebook.com/karim.bahriyev/videos/939771829439574/

https://www.youtube.com/channel/UCvKRej_V_-GoiFaTdTO_7cQ

*
Бирови бошлиқдан тилайди шафқат,
Бирови замондан турибди сўраб,
Бирови фалакдан кутади омад…
Мен фақат Ўзингдан тилайман, ё Раб!

Karim Bahriev

http://dunyouzbeklari.com/?p=125675

ЖАЛОЛИДДИН РУМИЙ ҲИКМАТЛАРИ

ЖАЛОЛИДДИН РУМИЙ ҲИКМАТЛАРИ

Қумнинг бир заррасиман, аммо бепоён чўлнинг дардини ортмоқлаб юрибман.

Тупроқдан келдик, тупроққа кетармиз. Муҳими дунёда кирланмасликдир, кир юқтирмасликдир…

Агар тақдир этса Аллоҳ – қўл ҳам олиб келар, ел ҳам олиб келар, сел ҳам олиб келар. Гар тақдир этмаса Аллоҳ – қўл ҳам олиб кетар, ел ҳам олиб кетар, сел ҳам олиб кетар….

Ҳаққа етмоқ истасанг, кўнгилларни қозонмоқни маслак айлагин, бунинг учун саройларда мармар бўлма, бир тупроқ бўлгинки, бағрингда гуллар етишсин…

Унутма! Иймонда кетмоқ, жаннатга эришмоқ учун бир умр лозим, буларнинг баридан айрилмоқ, куфрда кетмоқ учун бир лаҳза кифоя.

Яхшилик изла, тўғрилик изла, гўзаллик изла, аммо айб излама.

Савдоси, сармояси, мол-дунёси кўп одамнинг имтиҳони ҳам оғир бўлур.

Ишқи улканнинг имтиҳони ҳам залворлидир.

Гўзаллигингга қувонма, уни бир сўгал буза олар, мол-мулкингга қувонма, уни бир офат олиб кетар. Роббингга қувон, у ҳаммасига кифоя этар…

Инсонларни китоб каби англанг. Муқовасига қараб алданманг, ичини ўқиб чиққачгина моҳиятини биларсиз…

Гиламни калтак билан қоқмоқ гиламга озор бермоқ учун эмас, гиламни покламоқ учундир. Аллоҳ сенга ташвиш берар экан, сени имтиҳон қилиб тозалар, чангу ғуборингни кетказар. Қайғурма…

Ақлим ҳар кун товба қилар. Нафсим ҳар кун товбамни бузар.
Иккисининг орасида қолган бир бечораман. Яхшиямки, Роббим, сенинг даргоҳинг бор…

Қоф тоғи қадар юксакжа бўлсанг-да, бир кафанга сиғар даражада кичиксан. Унутма, ҳар нарсанинг ҳисоби бор, қарзингни узгунинг қадар узилурсан…

Гул деганинг нима сенинг? Уч-тўрт тикон, бироз япроқ,
Недур сен севган бу ҳаёт? Уч-тўрт нафас, сўнгра тупроқ…

Ичингни ташингдан ҳам кўра кўпроқ покла, обод қил, чунки ташингни халқ (махлуқ) кўради, ичингга Аллоҳ (холиқ) кўради…

Жоҳил киши қараб туриб гулнинг гўзаллигини кўрмас, тиконларига тикилур.

Инсон бир дарё кабидир, сатҳи кўриниб туради, тубида не бўронлар қўпар, не пўртаналар тошар, сўзламас, жимгина оқар ва кетар…

Адолат недур? Гулни суғормоқдир.
Зулм недур? Тиконларни суғормоқдир.

Ҳаёт олганинг қадар нафасдир, ҳаёт қолганинг қадар қафасдир, ҳаёт толгунинг қадар ҳавасдир…

Робингга қараб: “Менинг буюк дардим бор” – дема, дардингга қараб: “Менинг буюк Роббим бор”, – дегин…

Гулнинг гўзаллиги – уруғининг поклигидан, инсоннинг гўзаллиги қалбининг поклигидандир

Ишқни бийрон сайраётган булбулдан эмас, сассиз-садосиз жон бераётган парвоналардан сўра

Миллиардлаб ерга бир-бир алоҳида ёғилаётган, бир-бирини туртмасдан ерга айрў тушаётган қор учқунлари охири охират бўлган дунё йўлларида миллиардлаб инсонлар бир-бирига зарар бермай, халақит қилмай яшашлари, ҳаракат қилишлари мумкинлигини англатади, ахир…

Баъзан масъумлигимизга фаришталар ҳавас қилади, баъзан жоҳиллигимиздан шайтон қочарга жой тополмайди… Дунёга келганимизнинг асосий ғояси – Аллоҳни танимоқ, иймон келтирмоқдир.

Ҳеч бир нарса кўрингани каби эмасдир, бугун сенга ҳаёт берган сув эртага сени чўктира олади ҳам.

Овозингни кўтарма, сўзингни юксалтир – япроқларни ёмғирлар ўстиради, гумбурлаган момоқалдироқлар эмас.

Одамлар сени ўз манфаатлари учун ҳаракат қилдиришни истайди, Аллоҳ эса сен ўз манфаатинг учун ҳаракат қилишингни истайди.

Тилингни тарбия қилишдан аввал дилингни тарбия қил. Чунки сўз тилга дилдан чиқиб келади.

Чумолиларнинг ғимирлашини биладиган, сасини ҳам эшитадиган Аллоҳ, қалбларимизнинг астойдил фарёдини эшитмайдими?! Албатта эшитади…

Карим БАҲРИЕВ таржималари

РАУФ ПАРФИдан АНГЛАДИГИМ (“ИЙМОН АСИРИ”ни ўқиб

РАУФ ПАРФИдан АНГЛАДИГИМ
(“ИЙМОН АСИРИ”ни ўқиб)

Рауф Парфини –ўзбекнинг-туркликнинг озодлиги ва эркини,бахтининг очилишини орзу қилиб севган ҳамда куйиб куйлаган,умри давомида ҲАҚ ,ҲАҚИҚАТ,АДОЛАТ ҳамма халқларга насиб этишини тилаб ўтган бир суфиёна буюк шоирни Совет олим ва шоирлари “тан олмагани” бир қадар эмас .жудаям тушунарли. Зотан
Келгинди,босқинчи,исқирт қартабон,
Юртимни қонларга ботирса ,ё Раб!
Ботирлар,шоирлар бўксиб юзтубан,
Кўзларин чирт юмиб ўтирса,ё Раб!
каби мисралари айнан Совет ҳукумати ва унинг ялтоқ олим ва шоирларига қарши қаратилган эди(бу ўринда Парфи Совет ҳукуматини умуман ҳукумат сифатида қоралаяптими ёки унинг бир сифатиними,шунисига диққат қилишингизни сўранаманки,ушбу масалага қуйида урғу берилади!)
Лекин мустақил Ўзбекистон олим ва шоирлари эътироф этиб Парфининг адабиёт ва яқин тарихимиздан муносиб ўрнини эгаллашига эътибор бермаётганини тушуниш ва тушунтириш анча мураккаб кўринади. Мураккаб бўлишига қарамай,мен буни англагандайман.Аввало , бу ҳозирги олим ва шоирларимиз ҳар қандай ижодкор ижодига совет замонида берилган баҳодан тўлиқ қутула олмаганидан далолат берса,сўнгра,энг муҳими,ижод ва ижодкорга жорий ҳукуматга очиқ хизмати юзасидан,ҳокимиятнинг унга берган баҳосидан келиб чиқиб муносабатда бўлиш каби советча мезон усулидан воз кеча олмаганини кўрсатади. Рауф Парфи ҳеч вақт давлатчилик ва унинг муайян замондаги шакли-ҳукуматга қарши бўлмаган, балки унинг олиб борган ғайри миллий сиёсатидан норози бўлган ва норозиликларини баралла айтишни орзу қилган ҳамда айтгани учун тазйиқлар ҳосил қиладиган аппаратни ёмон кўрган.Ҳар бир миллатпарвар ижодкор шундай сифатга эга дейилиши табиий!Ҳа албатта! Бироқ Парфининг бу ўринда ўзига хослиги ўз тушунчасидаги миллатига(унинг миллати турки бўлиб,ўзбек унинг бир шаҳобчаси сифатида кўринарди) зулм қилган,.зулм қилаётган ёки зулм ўтказиши эҳтимол бўлган ҳар қандай ижтимоий бирлик унинг аёвсиз душмани ҳисобланарди.Рауф Парфининг ҳам ашаддий душмани ҳеч қачон ҳукумат бўлмаган( душман , одатда, тан олинади ва доим ундан киши ҳадиксирайди,Рауф Парфи совет ҳукуматидан ва кейинги ҳукуматдан ҳам чўчимаган) балки унинг ашаддий душмани ( қўрқитадиган душмани)– ўша жонидан ортиқ севган халқининг ,йўғе,”нахсга ботиб ухлайдиган,уятсиз Шаҳари”,”мозори очиқ ёлғонзори” бўлган.Шоирнинг душмани,ёви,адуви ”онамиз гумроҳлиги-ю.отамиз сўқирлиги;жойи келганда виждонни пулга сотишимиз”,. ва ниҳоят
Не баломиз биз ўзи,тўрдамиз,айвондамиз,
Не касофат феъли бу-Қурдамиз,Тайвондамиз,
Беназир паррандамиз қўрдамиз,ҳайвон да биз
бу маломатларга қўшимча
Қайдин эй сен такаббур,кўксимни михлаб ўйғувчи,
Эй ялоқхўри бало,ичиб қонимни тўйғувчи,
Бормисан олам аро кўнгилга малҳам қўйғувчи,
Ўртадин чиқса агар миллатни яхши суйгувчи,
Биз ани даҳрий санаб таффонча бирла отамиз
Ушбу иллатлар Парфининг душманлари экан ,у барча турдаги ёвларига унга берилган якка-ю ягона қуролини –СЎЗни ўхталади:
Ақраболар –кўз очиқ дунёи дун фоний билинг,
Эл учун,Аллоҳ учун жонни тилинг.танни тилинг,
Келингиз ул кун ўтди,қуллик асирликни силинг,
Келингиз ёшлар,зиёлилар,бу кун ғайрат қилинг,
Ухлағонларни.агар Қодир берса,уйғотамиз
Кейинги мисраларда юқоридаги қаторларда келтирилган ғафлат уйқуси,гумроҳлигимиз,ёлғонзоримиз,виждонни пулга сотишимиз каби иллатлар етмаганидек,такаббурлик,ялоқхўрлик,миллатсеварларни қоралаш каби иллатларимиз ҳам етарли эканлиги шоир душманлари сонини кўпайтиради.Ушбу шеърий парчада Рауф Парфини ҳукуматга ёмон кўсатишга уринувчилар учун дастак бўладиган биргина мисра бор,яъни мардикорларимиз дунёга тарқалганидан нолиш.Шунда ҳам миллионлаб мардикорларимиз дунёга питраб кетишига аслида жорий ҳукумат жавобгар деб ҳисоблайдиган цензоргина буни дастак қилиб олиши мумкин. Лекин Рауф Парфи бу ўринда ҳам уни халқимиз феълидан-яъни менталитетимиздан кўряпти.Бизнингча,шоир-ҳақиқий шоир ҳам ўзича бир ҳукумат–айниқса,халқ инқирози чоғида у ўтдан ҳам ,чўғдан ҳам тап тортмайдиган,ҳеч ким замонасида тан олмайдиган ,қайсар бир ҳукумат.Ҳукуматки, хаёлларида ҳам ўша халқини эзаётган реал ҳукуматни халқининг узвий бир қисми сифатида ёмон кўриб қўриқлайдиган ҳукумат.Айни чоғда ёлғиз бир кишидан иборат Ҳукумат бўлиб ,ҳаётий ҳукуматни хаёлий сўроқларга тутгувчи ҳукуматдир.Унинг Ҳукумати ҳукмини шоир тасаввури,шуури,хаёлоти ва уларнинг қоғозу компутерлардаги ифодасидан нари ўтмайдиган, ўта олмайдиган бир нимарсадирки,ундан негадир ҳадиксирайдилар.Ҳадиксирамасалар эди.балки бу кекса миллат миллий инқироздан тезроқ қутулиб, яна навқиронлик палласига кириб ,ҳатто бизга ҳам буни кўз билан кўриш насиб этармиди… Хуллас,Рауф Парфи деган улкан ва мураккаб шоирнинг ватани ва халқига бўлган чексиз ва беғубор муҳаббати уни фақат ҳиссиз мисралар билан мақташ билангина намоён бўлолмас эди.Бундай бўлган тақдирда у Рауф Парфи ҳам бўлаолмас эдиРауф Парфининг замондош шоирлардан ва бошқа шоирмаслардан фарқли томони шундаки.барчамиз-шоир ва шоирмаслар замонамизни ўз идеалларимизга олиб киришга интилсак.Парфи ўз идеалларини замонага олиб киришга ,уни ҳаётийлаштиришга томон интилган.Шунча жимжимали гапларимиздан чиқадиган жўяли ва одми гап-мазмун шугина холос.
Лекин Рауф Парфи бу ўринда ҳам бутун камчилик ва икир-чикирларимизни халқимиз феъли-ҳуйидан-яъни менталитетимиздан кўряпти.Бу ўринда у билан баҳслашиш мумкин деб ҳисоблайман.Бинобарин,бундай қарашда миллат учун яратилган муҳит,ижтимоий муҳит назардан четда қолиб кетаётгандай.Муҳитни эса халқ эмас ,унинг реал етакчилари яратмоғи табиийдир,яъни тарбияланувчига муҳитни тарбиячиликни зиммасига олган яратади.
Айтганларимни Парфи билан бўлган бир суҳбатимизни қисқача баёнини келтириш билан тасдиқлаш мумкин.”ЭРК” партиясининг бўлиниши содир бўлган қурултойдан сўнг Матбуотчилар уйидаги “Рауфхона”да иккимиз ўтириб суҳбатлашдик.Суҳбат асносида Рауф: “Агар сизлар ҳокимиятга келсангизлар,мен сизларга қарши курашаман”-деб қолди.
-Сизлар деганингиз “Эрк”ми?-деб сўрадим.
-“Эрк”ми,беркми ,барибир –деди.
-Нега,ахир ўзингиз ҳам “Эрк” аъзосисизку!
-Аъзоманми,йўқми,шунга қаноат ҳосил қилдимки,сизлар ҳам ҳокимиятга келсангизлар,халқимга зулм қиласизлар экан.
Мен яна изоҳ сўрадим,лекин у бошқа изоҳлашни истамади. Ҳозиргача унинг бу гапини тушунишга ҳаракат қилиб келаман.Ва ниҳоят буни ўзимча қуйидагича йўйдим.Рауф халқига зулм қила олиш имкониятига эга бўлган ҳар қандай тузилмага- у партиями,ҳукуматми,барибир- қарши бўлган:улардан халқини қизғанган,лекин зулм қилмайдиган тузилма бўлиши мумкинлигига ҳам ишонмаган.Зотан у олам,инсон яралиш фитратида зулм ва адолат,зулмат ва маърифат ёнма-ён балки аралаш эканлигини англаб етади.Уни бу аралашлик ва ёки кетма-кетлик эмас балки,халқимизнинг ҳозирги босқичидаги таназзул қийнайди:ёмонликнинг яхшиликдан устунлиги,зулмнинг шафқатдан устунлиги,илмнинг бидъат олдида ожизлиги ,мунофиқлик,таъма ,ахлоқсизлик.лоқайдлик авж олганлиги қийнайди ва ана шуларни ўзининг асосий душмани деб билади.:
Ё Раб!Бу қандай юрт,қандай оломон?
Мансабдорни асло тушуниб бўлмас.
У мазлум томонми ё золим томон,
У тирик инсонми ё мангу ўлмас?

Қорни биқсиб тўлар,ҳеч кўзи тўлмас,
Ўзининг қўлини ўзи кесади.
Юракдан йиғламас ва лекин кулмас…

Тепада ким бўлса унга барибир,
Эланиб.суйканиб етар пойига.
У шундай бепарво,дажжол.бесабр

Шўрлик инсон,ай шўрлик юртим,
Сен учун жигарим адо бўлмоқда.
Мен йиртқич шоқоллар комида юрдим,
Менинг арслонларим нечун ўлмоқда?

Рауф Парфи бутун умр озодлик ,эркинлик истади ,излади ,аммо бир умр уни топмади,топа олмади, топа олмасди ҳам,ахийри :
Бу ютнинг даҳоси ,паноҳи қани?
Қайда пусиб ётар алдамчи каслар,
Қайда у озодлик,эркин нафаслар,
Қачон уйғонадир мардлар ватани?

дея наъра тортиб ,пуф деб бу оламдан кўз юмди. Унинг кўзи очиқ кетди,очилиб кетди,миллий,ахлоқий.ижтимоий муаммоларни йиғлаб туриб кўрсатиб ечимини кўриш учун кўзимизни очиб кетди,лекин ўзининг кўзи очиқ кетди( тўғрироғи,у очмоқчи бўлди.лекин оча олдимикан?!)
Юқоридаги мисралар билан у ҳозиргача ҳеч биримиз айтолмаган бир аччиқ ҳақиқатга диққатимизни тортиб ҳам кетди.Биз қари қадимий бир миллат сифатида,ўзининг навқирон ва гуллаган даврларини ҳам бошидан кечирган,дунё халқлари қаторида бир сафда ,чоғида саф олдида мағрур тура олган бир миллат сифатида энди юзлаб йилларки теран бир таназзулга юз тутганмиз:”не баломиз биз ўзи”-”ялоқхўри бало”миз,”ухлағонлар”миз,,йиртқич шоқоллар коми”дамиз,”ўзининг қўлини ўзи кесади”ган,”юракдан йиғламас ва лекин кулмас”,”эланиб суйканиб”юрадиган “бепарво” “юрт”-“оломон”га айланмадик…ми,ўйлаб,мушоҳада қилиб кўринг-чи! Жондан азиз она халқига мунча маломат,мунча тарсаки сабаби не экан,дўппини бошдан олиб, ерга қўйиб идрокни ишга солинг-чи!
Рауф Парфи шеърларини тушунишда,тушунтиришда ,менимча, бошқа шоирларимиз ижодига қўллайдиганимиз усул,йўсун ва кўз қарашдан айрича бўлмоғи лозим кўринади. Шеърий асарни оддий ўқувчи савияси даражасига туширишга тиш- тирноғи билан қарши бўлиш билан бирга шеърни замонасозлик иллатидан асрашни(лоақал ўз шеърларида) эътиқод қилиб олган Парфининг(ахир шеър илоҳий илҳом бўлса-ю,уни ўзи яшаб турган замонида ҳукмрон раъйга мосланса,мўлжални ўзи уни шеърлик мақомидан суриб ташламайдими-яъни бошқа бир раъй ҳукмрон бўлса у кераксиз ҳатто зарарли матоҳга айланмайдими!) :
Экилган йолғонлар,гумонлар,
Тарихнинг темирдан девори.
Аққадлар,сумарлар,йунонлар,
Билингиз,бу Турон дийори
тўрт мисрасининг дастлабки икки мисраси,инсон вужудга келганидан бери ҳеч бир жамиятда ҳақиқат ва иймон ғалаба қилмаган ( бундай қараш Муҳаммад Ҳодийнинг:
Адолат қайда,лекин зулму ваҳшатлар ҳақиқатдир,
Қани ҳуррият,оламда асоратлар ҳақиқатдир .
мисралари билан уйғунлигига ҳам эътибор беринг) деган аччиқ бир чиннинг ифодасидир.Шундай экан бу шеърий қаторларга Парфининг дунёқараши,хусусан,унинг инсон ва жамият борасидаги тушунчаларидан келиб чиқиб ёндошмоқ лозим кўринади.Парфи дунёқараши эса,биз-унинг замондошлари дунёқарашидан анча ўзгача эди.У ҳеч вақт бировнинг (у қанчалик улуғ бўлмасин) қарашини ўз идрокидан ўтказмасдан қабул қилган эмас.Жамият ва табиатнинг ўқ соҳалари бўйича ўз шахсий кўз қарашига эга бўлган улуғларимиздан бири эди.
Келтирилган кейинги икки мисра ҳам бизнинг юқоридаги иддаомизни тасдиқлайди.Бу ердаги этнонимлардан шумерларни(шеърда “сумар”) ,ўзаро суҳбатларимиздан аниқ биламанки,хеч шубҳасиз туркиларни тарихдан маълум бўлган энг қадимги аждоди,деган ишончда эди.(Ҳатто,”Самарқанд” шаҳар номи сумар+канд таркибли бўлиб,у ва а товуш ўзгариши турки тиллар товуш мослиги қонунияти асосида содир бўлганлигини менга тушунтирган эди,аниқроғи бу сизнинг отангиз исмида ўрду—ўрда шаклида ҳам кўринади.деб қистириб ўтган эди). Ҳа ,Рауф Парфи илмий адабиёт билан ҳам жиддий шуғулланадиган шоирлардан бўлиб,бу унинг асарларида ўзини намоён қилган.Кейинги икки мисрада эса бу хусусият янада равшанроқ кўринади. Яъни у аккадлар ва йунонларни сумарлар қаторида келтиргач.энди уларни туркка эмас,балки турклар ерига- Туронга дохил деб кўрсатиш билан,қадимий Турон ҳаддларини парфича тушунишни-белгилашни ифода этади.
Шу ўринда бадиий адабиёт ,.хусусан,шеъриятни ташкил этувчи асосий маъни унсури метафора эканлигини назарда тутсак,Рауф Парфи метафораси фавқулодда ўзига хослигини пайқаймиз.Бу эса Рауф дунёқарашида худди тилимизда бўлгани каби(ўзбек тилида инсонгагина к и м сўроғи берилади.бошқа барча жонли ва жонсиз нарса ва ҳодисаларга н и м а дейилади)олам ҳодисалари инсон ва инсондан бошқа барча нарса ва ҳодисалар зидлигига таянган деган хулосага олиб келади.Мана шу зидликда инсондан ўзга нарсалар инсонга хос хусусиятларга эга бўлиш метафорасига дучор қилинади:
Булутлар –фалаклар оҳлари,
Ингроғи,сингроғи учадир.
Тубанда мусибат тоғлари,
Қора қон ичиндан кечадир.
Рауф Парфининг энг дастлабки шеърларида ҳам кўзга яққол ташланадиган бу сифат у адабиёт оламига кирганидаёқ .олам ва ундаги барча нарса ва ҳодисалар ўзаро жипс боғланган ва улар яхлит бўлиб,инсон ҳам бош,қўл.оёқ,ўпка .юраклар йиғиндиси эмас,балки у яхлит инсоннинг нисбий парчаларидир .деган тушунча эгаси бўлганлигидан далолат беради.Яъни у олам яхлитлиги ва инсон оламнинг кичрайтирилган бир нусхаси-микрокосмдир ,деган суфий тушунчага жуда эрта ошно бўлиб ,бу унинг дастлабки шеърларидаёқ ўз аксини топган:
Осмон нақ бошимнинг устида турар,
Ичаётган чойимга булутлар қўнар.
Қалдирғочлар бағрини ерга урар,
Дарахтлар синар ,офтоб сўнар,
Мени ташлаб қайга кетдинг,лўстим.(“Сукунат” 54-бет)
Бу бешликда “оламдаги барча нарса ва ҳодисалар Ўзига қайтади” суфийлик тушунчасини ифода этиши аниқ кўриниб турганлиги боис ҳам ,биз шу ўринда Парфигагина хос метафорага(мантиқий ва илмий метафора!) диққат қилмоқчимиз.
Одатий ва кўриниб турадиган осмонни,биз ҳаммамиз жуда юқорида деб англаймиз ва шундай қабул қилганмиз (Осмон –йироқ ,ер қаттиқ).Рауф Парфининг шоирона
тасаввури,ўша йироқдаги осмонни тортиб бошининг устига олиб тушади ,(мантиқий боғланиш изчиллигига қарангки),демак осмон унинг боши устига келгач,булут унинг пиёласидаги чойи устига қўнади-да.Айни пайтда булут иссиқ чойдан чиқадиган буғга ишорат қилиб,буғ ва булут пайдо бўлиш моҳиятига кўра ,ҳатто жараёнига кўра бир хил эканлигини ифода этишни таъминлайди.Шеърда қалдирғочлар ҳаракати билан Инсон учун ягона макон қилинган Ерга қайтилади.Осмон ва Ер бир жойга жамланиб осмон(Қуёши билан бирга) ва Ер(Инсони ва дарахтлари билан бирга) синади ,сўнади.
Тўрт мисрага ана шундай яралиш ва қазо билан боғлиқ ўта мураккаб инсоний муаммоларни сингдира ва сиғдира олган шоир-мутафаккир тўрт мисрада ифода топган маънодан ўзи ҳам ҳаяжонланиб,ҳатто қўрқиб, бешинчи мисрада ана шу дўстлари ва ўзи қайга кетиб,қайда макон тутгани ҳақида ўйланишни,фикрлашни ,идрок қилишни ўқувчига ҳавола қилади.
Рауф Парфини ҳар хил тушуниш ёки баъзан уни англамай қолишнинг заминида у ўз ижодининг бошидаёқ суфиёна идрок ва ифода эгаси бўлганлиги билан изоҳлаган бўлардим.Бир кун ундан мен сўрадим:
-Шеърларингизда суфийлик маъниси ,йўллари яхшигина кўриниб қолади-я?
-Бизнинг адабиётимиз-ку суфийлик адабиёти билан бошланган,адабиёт тарихида суфийлик алоҳида оқим бўлмаган халқларининг шоирлари ҳам озми кўпми суфиёна фикрламаса,у ҳақиқий шоир бўлиши мумкин эмас,-деган жавобининг мазмунини энди чақаётгандайман.Рауфдаги суфийликни мен қисқа ва лўнда ифодалашга уринсам- Ҳаққа элтар йўл халқидан,унинг равнақи учун муздсиз,таъмасиз хизматдан бошланади(тузум,ҳукумат,адабиёт,аниқ фанлар намояндалари барча-барча-барчамиз ўша халқ ичида). Хуллас,Рауф Парфи ижодининг бошидаёқ танлаган кенг йўли доирасининг дам у четига,дам бу четига томон бурилган бўлиши мумкин,лекин зинҳор танлаган йўлидан чекинмаган.Надоматлар бўлсинки,унинг ижодидан қийиқ қидирганлар ҳам ўз йўлидан тоймайдиганлар бўлиб чиқди: ҳокимият қанча ўзгарса ҳам улар ҳокимиятга (бирон нарсалик бўлиб қолиш умидида) хизмат қилиш йўлидан чекинадиганлардан эмас экан.Уларнинг бу хизмати ҳам фойдадан жудаям маҳрум эмас эканки,менда ва менсимонларда янги мақолсимон тушунча пайдо қилди:

Зўрга яқин бўл зарлик бўласан,зарга яқин бўл зўр бўласан,
Ҳозир қанча зўр бўлсанг-да, оқибат барибир хўр бўласан,
Истеъдод кўриб кўрмасанг- ниятингга етасан- к ўр бўласан!

БАХТИЁР ИСАБЕК

Илова:
Шартта юзга айтаман:Рауф Парфи истеъдодидан чўчиганлар(қўрққанлар эмас,чунки Унинг Умри давомида ундан чўчиганларнинг орқасида ҳукумат ва ҳукумат дини вакиллари бор эди!) доим унинг ичишидан фойдаланар,адабиёт,илм соҳасида ожиз қолган ўринларида,дарров шу мавзу билан унинг мавқеига ўқ отар эдилар ва ҳануз отмоқ истаганлар топилади. Айтилди ва айтилади: Рауфга нисбатан ҳамма қабул қиладиган бир чин бор: эрк ва эркинликка-инсоний эркинликка интилиш.Ҳар бир манзилга элтадиган йўллар яралмишдан бери якка –ягона бўлган эмас,бундан кейин ҳам бўлмаса керак .Чунки дунёнинг ўлчовлари ўзи шундай яратилган.Ичкилик кишининг руҳий эркинлигини вақтинча бўлса ҳам,инсоний ва диний нуқтаи назардан номақбул,гуноҳ бўлса ҳам, бир лаҳза бўлса ҳам эркинлик майидан-майдонидан фойдаланиш,унга мушарраф бўлиш бахтига муяссар қилади.Тўғри тушунинг, Хайём майи ва ҳазрат Яссавий хуми ишқи майини бироз фарқлаган ҳолда бу гаплар ёзилмоқда.Рауф Парфида на униси бор эди ва на буниси,унда эркинликка оний эришишнинг бу ўткинчи оламда якка йўли қолган эди ва бу ичкиликдай ҳаром нарсадан ҳам ҳалол орзуларига лаҳзалик эришиш воситаси эди(ниятни рўёбга чиқариш учун муҳит,шароит ,майдон бўлмагач, лоақал хаёлан ўзига ўшани яратиш учун интилиш ва бу ҳаракат гуноҳми,савобми буни билмадим).Айни пайтда бундан бемақсад,ичишга ружу қўйиш.яъни фақат ичиш учун ичишга ўхшаган иллатлар ҳақида гап кетмаётганини барча ўқувчилар фаҳмлайди.деган умиддаман) Ният қаратилган манзил нурли бўлса,поку раҳмонийликдан келиб чиққан инсоний бўлса.эришиш йўлидаги восита Парфилар учун ,барибир,иккинчи даражали эди(Теварак буткул эрксизлик билан қопланган бир вазиятда бир зум,он ,лаҳза лаззати!!).
Ахир,ҳамма динлар йўллари,топиниш усуллари билан ўзаро фарқ қилса ҳам алалоқибат мақсад-ягона Яратганни таниш ва унга сиғиниш эмасми!

Илова 2
Содиқ,нияти соф дўстлар маслаҳатига кўра 2005 йил 27 сентябр куни чуқур ички алам билан ёзилган бир лавҳани ҳам дунё юзини кўрсин,дея эътиборингизга ҳавола қилишга журъат этдик ва уни ўз ҳолича,ўзгартирмасдан қолдирдик.
Қайғули ўлимида буюк ҳаётини ошкор қилган,
Янги чексиз ҳаётинг муборак бўлсин,дўстим-
Парфи ҳазратлари
Бугун 27 октябр
Рауф Парфи Ўзтурк деган фақат ўзбекнинг эмас.балки туркликнинг буюк ўғлони,шоирининг туғилган куни бу кун.Бу кун бошқаларга бир жўн кундир,балки кун эмас бир туннинг бошланишидир.Ўзбек учун,турклик учун бу кун буюк бир шоирнинг Яссавий,Навоий,Бобуру Машраблар ва Абдурауфлар,Абдуҳамидлар этагини тутиб буюкларимиз занжири ягона ва яхлитлигини таъмин этган,хатто ундан янги халқачалар чиқариб,дунёнинг Гёте,Байрон,Тагор,Блок,Есенинлари билан улаган,япон хоккуларини ўзимсинган,инсониятни ўзим деган ўзбек шоирини дунёга келган кунидир.Бу кунни 9 апрел,9 феврал,14 феврал кунлари каби миллатимиз байрам қилажак,зотан,Рауф Парфи ҳаёт чоғида бир қўли ўтмишга бир қўли келажакка чўзилган ҳолатда ўртада танаси яшади.Нигоҳини ўтмишга тикиб куч-қувват олди,нигоҳини ҳозирга тикиб “Ассалом алайкум дорнинг оғочи”дея яшади,нигоҳини келажакка тикиб
Келажакка ёғдирар савол,
Гўё тунда имкон ахтариб,
Чорлар мисда музлаган олов.
Олови Туркистон эди,ўтини турк эди ўша оловнинг, лаҳзалик оташ бўлмаслик унинг орзуси эди.
Ўзбек шеъриятида ҳурлик,ватан ва миллатини улардан ҳеч нарса таъма қилмай, астойдил-виждонан сева олишини янги ва чиройли ташбеҳларда ифода этиш намуналарини яратиб(буларнинг рауфона боғланишини ҳануз топа олмаётганлар борлигини афсуслар билан айтиб ўтишнинг ўзи ачинарлидир),улуғ ижодкорларгагина хос бўлган замондош миллати тафаккурига таъсир эта оладиган янги сўзлар(шайтанат) ижод қилиб, 60-йилларда “Руҳим тўла армон ва мотам” деб,2005 йилда “Оҳ ,сўнги қўшиқни…
Куйламак.
Зарур”
дея оламдан ўтди,Минорда макон тутиб,ҳақиқат оламига-“Рауф Парфининг сўнгсиз осмонига” туташди.

Қул Хожа Аҳмад Яссавийнинг бир ҳикматидан ҳикматларига

Қул Хожа Аҳмад Яссавийнинг бир ҳикматидан ҳикматларига

2004 йилда сайрамлик Мираҳмад Мирхолдор ўғли “Хожа Аҳмад Яссавийнинг янги топилган ҳикматлари” рисоласини нашр эттирган Ундаги ҳамма ҳикматлар янги топилган бўлмаса-да,баъзи биз учун янги бўлган ҳикматларда ислом ва яссавия тариқатининг хусусиятларини жамлаб акс эттирганлиги билан киши диққатини ўзига жалб этади.Гарчи ҳозиргача Аҳмад Яссавийнинг биргина ҳикмати асосида бу тариқатнинг асосий хусусиятларини очишга уриниш анъанаси бўлмаса-да,биз бунга таваккал қилиб киришдик.
Биз танлаган ҳикматда бир банданинг Яратган Эгамга дуо ва илтижолари,ҳатто намози Ўзининг исломий сифатларига мурожаат-муножот тарзида бадиий ифодаланган.Яссавий ҳикматларида “мағзи Қуръон”акс эттирилгани учун ҳам бу ҳикматни биз туркича бир намоз сифатида қабул қилиниши назарда тутилган кўринади.Бу иддаомизни эса хазратнинг:
Оят,ҳадис маъниға турки келса мувофиқ,
Маънисиға етканлар ерга қўйар бўркини

иккилигида яққол намоён бўладиган турки-ўзбек тили фақат ёзма ва оғзаки адабиёт тилигина эмас.балки дин-ибодат тили ҳам бўлишини истаганликларини тасдиқлайдиган бир исбот сифатида кўрамиз.Аҳмад Яссавийнинг бундай фикрлашининг асоси ҳам Қуръондандир.Яъни Қуръон ер юзидаги барча қавмлар тили ,ирқи-миллатидан қатъий назар Яратганнинг наздида бирдирлар,Қуръонга биноан бандалар фақат дини ва унга амал қилиши нуқтаи назаридан фарқланиши очиқ –ойдин акс эттирилган.Гапни айнан мана шу тенглик,инсониятнинг ҳам бутун олам каби яхлит эканлиги масаласидан бошлашимизнинг сабаби-бизнинг таҳлилимиздаги ҳикматнинг биринчи иккилиги мазмун жиҳатидан бунга боғланганлигидан деб билинг:
Ёв қавмини ёрлиқо,Ғаффор отлиғ Илоҳим,
Ўз қавмимдин сақлағил,Қаҳҳор отлиғ Илоҳим
Бу мисраларда ёв ўрнида Мирхолдоров таҳририда ёз, қавмимдин ўрнида қаҳрингдин эканлигини кўрсатиб ўтишни зарур деб топдик.Бундай ўзгартиришимиз боиси фақат араб ёзувидаги ҳарфларни биз тез-тез чалкаштириб ўқишимизгина эмас,балки Яссавий ва яссавия таълимоти асосларига суянишимизда ҳамдир.Яъни “ёзда қавмини ёрлиқо”лишини илтижо қилишдан кўра, “кимни кўрсанг Ҳизр бил” кўрсатмасида “ким”нинг дини ,ёши ,жинси,қавми фарқланмагани каби ва ҳамда буни Худонинг ҳар бир бандаси деб тушуниш мумкинлигини ҳисобга олиб ва буни ҳозирги кунимиздаги “душманингга ҳам ёмонлик тилама” ўгитимиз билан мазмунан яқинлигини инобатга олиб сўзни тўғри тиклаганмиз деган ишончга келиш мумкин. Бинобарин,Аҳмад Яссавийнинг инсон яхлитлиги ҳақидаги тушунчалари унинг бошқа ҳикматлари сатрларида ҳам турли тусларда намоён бўлади.Жумладан:
Мунофиқлар юрурлар фисқу фужур қилурлар-қўрқиб йиғлар Хожа Аҳмад
Қизиқ-а, мунофиқлар катта-катта гуноҳлар қилади-ю,лекин Аҳмад Яссавий бундан қўрқиб йиғлайди! Бундан инсониятнинг яхлитлигидан бошқа яна қандай маъно излаш мумкин! Бу инсониятни бир танасифат тизим деб,тананинг ички ёки ташқи аъзоларидан касалга учраган қисми тақдири бошқа аъзоларда ҳам акс этади-бутун организмга таъсир қилади дегандай гап. Яссавий ҳикматларида бутун олам бир яхлит тизим деган тушунча илгари суриб келинган.Бундаги тизим тушунчаси биз ҳозирги илмимизда аввал система деб, энди тизим дейишга ботина бошлаган тушунча билан деярли мосдир.Қуйидаги қаторлар мазмуни ва бунда биз энди қабул қила бошлаган тизим сўзи билан ўзакдош сўз-туз сўзининг маъноси буни тўлалигича тасдиқлайди.
Зоҳирларин оти билан безаганлар,
Ботинларин оти билан тузаганлар
Ёки
Оллоҳ ёди такаббурни уйин бузди,
Машойихлар бу халқани кўрклук тузди,
Чун Ҳу дедим маъсиятлар тузга тузди
Қуйидаги сатрларда тизим тушунчасини ҳеч қандай бадиий фикрий тасаввурларсиз яққол кўриш мумкин:
Ўғон Изим бу оламни қудрат билан
Қуруб туруб андин сўнгра тузар эрмиш
Ёки
Ким яратти,ким тузатти мунг билсанг,
Кунда қилмиш тақсиринга афв қилсанг
Албатта ,тавҳид назарияси билан қуролланган ҳар суфий шундай бир тўхтамга келиши унча қийин эмасдай ҳам кўриниши мумкин Лекин барча суфийларимиз,тавҳид билан қуролланган ҳамма уламоларимиз ҳам мана шундай тўхтамга келмаганига ўзимиз гувоҳмиз.Яхлитликни инсониятга тадбиқ этар экан,ҳазрат Яссавий Қуръондаги каби инсоният дини билан бир-биридан фарқланишини ва бу фарқланиш азалий тақдир эканлигини ҳам тан олади:
Қудрат билан тафовут қилди инсон бандасин,
Бирни кофир айлабон ,бирни мусулмон айлади
***
Бирни гебру бирни кофир,жуҳуд қилди,
Бирни муғу,бирни тарсо беҳуд қилди
Бу мисралар мағзи чақилса,кўрсатилган фарқлар ҳам инсониятнинг яхлит бир тизим эканлигини инкор қилмайди,аксинча ,уни тасдиқлайди. Яссавийнинг ёв ҳам инсониятнинг бир қисми сифатида(ҳамда ўтмиш ота боболар,ҳозиргилар ва келажак авлодлар ҳам) улар номига яхши ниятлар тиланиши лозимлиги ғояси, “Олтин олма дуо ол ,дуо олтин жмасму” мақоли каби Аҳмад Яссавийдан мерос бўлиб халқ оғзига ўтган “қатордан кам қилмасун” ниятида авлодлар занжиридаги бирон халқа узилмаслиги яъни тизимга путур етмаслиги мақсади ифода этилади(фақат биз ҳозир бунинг маъносини замонавий қилиб олганмиз,яъни “қатордан кам қилмасун “деганда,қаторнинг авлодлар ва замондошлар тизими маъносини эмас,даврада ёки маракада ўтирганларнинг бир-биридан маблағ ва мансаб жиҳатидан кам бўлмаслигини назарда тутиб қолганмиз).”Ёв қавмини ёрлиқо” дейиш билан Яссавий қавмлар,демакки,мамлакатлар орасида доимий тинчлик,қолаверса,дўстлик бўлишини тилаётганини ҳам кўрамиз ва бу тилак Яратганнинг Ғаффор сифатига қаратиладики,инсонлар орасидаги ёвлашиш Ўзининг мана шу сифатига таяниб кечирилиши умид қилинади.Яссавий ҳазратлари инсоният яхлит-бир-бири билан боғлиқ ҳолда мавжуд бўла олишини ўзининг бошқа бир ҳикматида чиройли бир бадиий сиёқлар билан ифода этган:
Сайра сано эй булбул,очилибдур қизил гул,
Ҳар гулни холи кўрма гулни гулзор ичинда

Айни чоғда мавзумиз бўлмиш ҳикматдан келтирилган икки мисрада Оллоҳнинг ғаффорлиги турк ўқувчисига намунали тушунтирилади.
“Ўз қавмимдин сақлағил” гарчи бироз ғалатроқ туюлса ҳам,асли кўп қавмлар ,хусусан,турки қавмлар орасида ички келишмовчиликлар,бир-бирини кавлаштириш,кўролмаслик ва “гадонинг душмани гадо бўлади” деганиларидай туркнинг душмани турк бўлади,қабилидаги ҳолатлар назарда тутилган кўринади. Умуман,яссавияда қавм-халққа муносабат мураккаблиги кўзга ташланади.Бизнингча,Яссавий халқ,қавм атамаларини этник бирлик сифатида эмас,балки кишилар тўдаси,ҳатто оломон маъносида ишлатганга ўхшайди,бу эса қуйидаги мисраларда яққолроқ намоён бўлади:
Халқдин қочиб ялғуз Ҳақни суймак керак,
Аслинг туфроқ султон бўлуб дийдор кўрунг
***
Зинҳор халққа ёзмағил-.билсалар сени ўлдурур,
Ёзар эрсанг Ҳаққа ёз – кўни йўлға кўндурур
Иккинчи бир ҳолатни ҳам назардан қочирмаслик керак,яъни “Ўз қавмимдин”бирикмасидаги –дин чиқиш келишиги шакли тушум келишиги вазифасида келган бўлиши ҳам мумкин(Қ.Маҳмудов:”Айрим келишиклар бир-бирининг ўрнида қўлланади”-Аҳмад Югнакийнинг “Ҳибатул ҳақойиқ “асари ҳақида” 85-бб).Бундай бўлган тақдирда ҳам Яссавий ёв қавми ва ўз қавми,яъни бутун инсониятни назарда тутган бўлади.

.Ҳикматнинг дастлабки икки мисрасида Ҳазрат Яссавийнинг шахсий ҳаётидаги изтироблар ҳам акс этган бўлиши мумкин.Бинобарин,”Яссавий насабномаси ва Амир Темур”да қуйидаги маълумотларга дуч келамиз: ”…шул вақтда суйри халқи деган бор эрди.Суйри юртини исмидур.Одамлари камоли адоват,ботини палид,ўзи жоҳилу нодонлиқ жиҳатидин ул ҳазратға изо ва иҳонат берди ва фарзанди аржуманди норасидаларини ҳазрат Иброҳим отлиғ эрдилар,даражаи шаҳидликга еткурди.Шарифи латиф бошларини рўйимолга ўраб:”Қовуннинг олдини сизга олиб келдук”-деб айди.Ҳазрат Султон қаддаса сирраҳу рўйимолни очиб кўрмасидин:”Қовунни хом узубсизлар”-дедилар ва Ҳазрат Ҳаққ субҳонаҳу ва таъоло ўша беадабликдин дум кейинидин чиқарди.Ва ҳазрат Султон қаддаса сирраҳу бовужуд ўшанча беадабликдин бўлса ҳам кечурдилар ва панду насиҳат қилдилар”(Т.,1996 й.,19-20 б.).
Иккинчи иккилик замонамизда миллий тарбиянинг марказий муаммолари қаторида тилга олинаётган масала билан боғланиши жиҳатидан ҳам долзарбдир:

Забун айла кибримни,бағишлағил журмимни,
Ҳам орттурғил сабримни.Жаббор отлиғ Илоҳим

Хожа Аҳмад Яссавий ҳикматларининг асосий кучи инсонни –бандани икки дунё азобига гирифтор қилувчи инсоний гуноҳлар-кибру киборлик ва журму исёнга қарши қаратилган.Бу ўринда ҳам ана шу мавзуни кўрамиз.Бу ўринда кибр ва журм учун кечирим сўраш билангина чекланмай,айни чоғда ўша кибр ва журмнинг давоси ҳам сўраляпти ҳамда унинг даво ёки шифоси деб Яссавий томонидан сабр тавсия қилиняпти.Тўғри,биз сал ошириб юбордик,узр!Аслида бу ўринда сабрни Яссавий ҳазратлари кибр ва журм касалига гирифтор бўлгандан кейин уни сабр даволайди дейишдан кўра,ўша касалликларга дучор бўлмасдан олдин сабрли бўлиш бу иллатнинг олдини олади.демоқчи бўлган бўлишлари ҳам мумкин.Энг муҳими сабр ҳар икки ҳолатда ҳам ҳидоят эканлиги ҳаммамизга аёндир.Кибр Яссавийдан кейинги шоиру уламоларимиз ишларида инсонни Яратгандан узоқлаштирувчи залолат эканлиги кўп таъкидланган,лекин ҳеч бир бошқа шоиру уламомиз Яссавийчалик бу гуноҳ турига урғу бермаган,десак янглишмаймиз чоғи.Яссавийда кибрнинг зидди,камтаринлик,хокисорлик эмас,балки ҳеч кутилмаганда,туфроқ дир,яъни Яссавий ҳазратлари суфийликка янги бир рамз сифатида олиб кирган тушунча ифодасики,унда кибр тушунчасининг барча қирраларига ортиғи билан зидлик нозикликлари борлиги билан хайратланарлидир:
Одам улдур фақир бўлуб йўлда ётса,
Туфроқсифат олам ани босиб ўтса
***
Ҳақни топқон туфроқ бўлуб йўлда ётти
Туфроқсифат олам ани босиб ўтти
Яссавийда туфроқ алоҳида диққатга сазовор суфий тушунча эканлигини шу ўринда таъкидлаб ўтишни ўринли деб билдик.Бизнингча,Яссавий “туфроқ”и Қуръондаги “тўзон”(чанг)нинг ифодаси бўлиб,Форобий ва Ибн ал Арабийдаги Дастлабки модда(материя)га маъно жиҳатидан яқин келади. Ернинг белгиловчи материалини,Ернинг юза қисми-ундан ажралиб турган майда зарраларини ва унинг йиғиндисини, сув(ёмғир) билан қўшилганда лойга айланадиган жисмни,Ер юзасидаги барча жонворлар, ер юзидаги ва сувдаги ўсимликлар учун озуқалар шу моддада мажудлиги маъноларини ифода этишидан ташқари у ўша яратиқларнинг барчаси “оёғи остида”бўлиши ҳолатини ифода этувчи сўзни – ўзига хос турки суфий туфроқ сўзини ва у англатган тушунчани тасаввуфга олиб кирганки,унинг маъно нозикликлари ҳали ўз тадқиқотчисини кутмоқда.

Биз ўрганаётган ҳикматнинг навбатдаги икки мисраси алоҳида бир банданинг (бизнинг ҳозирги атамамиз бўйича якка шахснинг) ўз Холиқига илтижоси тарзида бўлса ҳам турки тил хусусиятидан келиб чиқадиган фикрлашда у алоҳида бандаларнинг ҳаммасига бирдай тегишли бўлгани учун ҳам яна оммага-халққа-бутун инсониятга дохил бўла олади:
Қилма дунёда итоб,охиратда ҳам азоб,
Бошдин-оёғ айбимни,Саттор отлиғ Илоҳим

Ушбу дуодан мақсад –банда айбсиз-гуноҳсиз бўла олмагани боис,барча айб-гуноҳлар кечирилиши сўраб у дунё-ю бу дунё қаҳр қилмаслик,азоб бермаслик,қийнамаслик илтижо қилинмоқда.Умуман,яссавиянинг хусусиятларидан бири- Яратгандан бу дунёда қилган ёмон амалларимиз учун жазонинг адолатли бўлишини эмас,балки бу ҳолатда Яратгандан раҳм-шафқат сўрашдир.Зотан, бу борада адолат қилинадиган бўлса,инсониятнинг жуда катта қисми тамуғ азобига гирифтор бўлиши тайиндир.Бунинг биз ўйламаган бошқа асослари ҳам бор кўринади.Биз ўзимизча савоб бўлади деб қилаётган ишларимиз,амалларимиз ростдан савоб келтирадими ёки аксинчами бунга кафиллик беришимиз қийин.Шунинг учун ҳам Яссавий ҳазратлари ҳикматларида Сен билмасдин сендин гуноҳ кечти бўлғай;Қабул қилғил синуқ-сарсуқ дуомни каби мисралар учраса керак.Яратган Эгам бандаларининг билмай қилган айбини раҳм қилиб кечириши- Ўзининг сатторлигини қуйидаги ҳикматида янада ойдинроқ баён қилинади:
Жондин кечиб белим маҳкам боғлаб келдим,
Айб ёпқучи сатторлиғинг англаб келдим
Мана шу ерда мавзудан сал четга чиқиб бўлса ҳам,Яссавийнинг адабий тилимиз шаклланиши ва тарихидаги мавқеи билан боғланган бир манзарага диққат қилсак.Юқорида мен ғаффорлик ва ҳозиргина сатторлик сўзини ишлатдим,менимча,азиз ўқиғучи адабий тилимизда,аниқроқ қилиб айтганда,ўзбек тилининг изоҳли луғатларида ва икки тилли луғатларида учрамаган бу сўзни ишлатганимни пайқамаганига ишонаман.Лекин сиз ва бизга бегоналигини билинтирмай қўйган сўз ясаш кучигина бундай ҳолатни юзага келтира олишини тасаввур қилинг.Бу сўзни ўзбекча қилиб,айни чоғда унинг маъносини ҳам бир шеърий мисра ичида бериш, диний,илмий,лисоний ва бадиий таълимни бирлаштира олиш учун ҳам қанча истеъдод кераклигини холис ўйлаб кўринг.Ўзининг сатторлик сифати фақат гуноҳкор бандаларига эмас,ҳатто муллалар,зоҳидлар,шаҳидлар учун ҳам нажот йўли эканлиги Яссавийнинг бошқа ҳикматларида ҳам аниқ кўрсатиб берилган.
Менимча,биз сўнгги юзйилликда қарийиб 1000 йил турли тўсиқ-туҳматлар оша яшаб келаётган бир диний-суфий оқимни жўнгина қилиб тушунтириб келамиз.Бу мураккаб оқимнинг жузъий томонларига аввал урғу бериб қўйиб, кейин айнан ўша урғу берилган томонни асосий- етакчи ғоя қилиб кўрсатганмиз Хусусан,яссавиянинг ибодат-зикр усулларидан бири бўлган жаҳрия-арра зикри ана шундай тамғаларимиздан биридир.Аслида Аҳмад Яссавий ҳикматларида зикрнинг ҳар икки томони тавсия қилиниши билан бирга махфий-ичда ибодат қилишга кўпроқ урғу берилган. Зоҳир Ҳу деб,ботин Ҳу деб қонлар йутқил…

Пинҳон йуруб тоат қилғил Оллоҳ билсун…

Чин дарвешлар тоатларин пинҳон қилур,
Ҳар гўшада тоат қилсанг Тангри гувоҳ…

Дарвешман деб тоат қилур халқ ичинда,
Риё қилиб йугуруб йурур анда-мунда

Ҳаққа ошиқ содиқлари йурур хилват,
Пинҳон йурур халққа не деб риё қилсун

Халқ ичинда ўйнаб кулар,пинҳон сўзи…
Бу ва шу мазмундаги ҳикматлар “Девони ҳикмат”нинг деярли барча қўлёзма ва босма нашрларида мавжуд бўлгани ҳолда энг кейинги талқинларда ҳам Яссавий тариқатининг асосини жаҳрия-овоз чиқариб,меҳнатдан узилган ҳолдаги зикр ташкил этади,дейишдан мақсадни англаш қийин,англасангиз ҳазм қилиш қийин.Менинг ожиз фикримча,бу каби сатрлар мазмунидан кўз юмиш фақат Фуад Кўпурлунинг ҳаққоний бир илмий хулосасини-яъни нақшбандия тариқат сифатида яссавиядан урчиган деган фикрини- индамай йўққа чиқариш учунгина хизмат қилган кўринади.Аслида нақшбандиянинг машҳур 12 рашхаси барчасининг асослари Аҳмад Яссавий ҳикматларида акс этган бўлиб,уларнинг фарқи асосан тилидагина бўлиб қолган. Бунинг устига бизнинг маънавий тараққиётимиздаги узлуксизликка ҳам путур етказилган.Яъни яссавия Туркистон ерларида пайдо бўлиб,шу ерда урчиши эътироф этилмай,уни тараққий ёки давом этган ери фақат Туркия (бектошия,бизнинг олимларимиз бу оқимни бошқа бир форсий асосга боғлашга журъат эта олмадилар!) бўлиб қолди.
:
Йўлин топқон мардонларға хизмат қилур,
Кўп анжуман орасинда хилват қилур
Ушбу мисралардан хилват қилиш –ички ибодат,”илким ишда-кўнглим Эшда” мардонларга хизмат қилиб,йўлини топқондан кейинги босқич эканлиги,айни пайтда ички ибодатга,айниқса,ижтимоий фойдали меҳнат қилиб туриб ибодат қилиш осон эмаслиги,унга ўша олимларимиз айтганидай,биртариқат йўлига кирсанг бўлди,ичдан ибодат қилиб меҳнат қилаверасан,бу маданий(ўтроқ) тариқат бўлади,қабилида ёндошиб бўлмаслиги таъкидлангандай,гўё.Яссавий ,бемалол айта оламизки,ҳеч қачон овоз чиқариб Оллоҳнинг зикрини айтишни ибодатнинг -саодатга эришишнинг ягона йўли ёки асосий йўли, деб айтмагангина эмас, бундай дейиши ,ҳатто ўйлаши ҳам ул зотнинг бизга қолдирган ҳикматларидан келиб чиқилса,мутлақо мумкин эмас.Шу ўринда Яссавийнинг бир ҳикматидан бир тўртликни келтириш билан бу борадаги ноаниқликларга ҳатто нуқта қўйиш мумкин деб ўйлайман:
Қул Хожа Аҳмад,тоат қилсанг пинҳон қилғил,
Лаб номаҳрам,дам номаҳрам ўзунг билгил.
Балки дилим номаҳрамдур ҳозир бўлғил,
Ҳақдин ўзга талабларни сурдум мано
Лаб,дам(нафас),ҳатто дилни номаҳрамликда гумон қилган мутафаккир жаҳрияни (арра зикрини) ягона ибодат усули деб ташвиқ қилиши,унга амал қилишни издошларидан тадаб қилиши ҳеч бир ақлга сиғмайди.
Кўпчиликка маълум “Суфинақш бўлдунг вале ҳаргиз мусулмон бўлмадинг” радифли ҳикматининг ушбу радифининг ўзидаёқ ,ташқи белгилар,жумладан ҳамма олдида ошкора қилинадиган ҳар қандай юкуниш ,жумладан, ибодат ҳали мусулмонликка эришди,етди дегани эмас,мазмунига эгалигига шубҳа қилувчи топилмаса керак . Дарвоқе,Яссавий
тариқатининг мен ўзимча англаган ўзига хос бир томонини шу ўринда ошкор қилсам.Яссавий тариқатида эран,шайх,мардонлар суфий атамалари қаторида,балки.ҳатто улардан бир поғона юқорироқ деса ҳам бўлади-мусулмон туради.Худонинг бандаси умри бўйи мусулмонликка етиш учун интилади.Ана шунинг учун суфига ўхшаш ёки суфинақш бўлганда ҳам,унинг ташқи белгилари:турмуш тарзи ,ўзини тутиши,бешвақт ёки узлуксиз намози,сурункали рўзаси,оиладан воз кечиши,мансаб –амал,мол-дунёни писанд қилмаслиги,ўнлаб муридлари бўлиши уни мусулмон қила олмайди.Бунинг сабабини Яссавий юртида кенг тарқалиб улуғ бобомиз ҳикматларида ёзма қайд этилмаган бўлса-да,авлоддан авлодга “Султоним айтганлар:Бир кўнгил ибодати-минг Каъба зиёрати”дан изламоқ керак.Айни пайтда бу Яссавиянинг асосий хусусияти “ жаҳрия,арра зикри” деювчиларга ҳам жавобдир.(Айни пайтда арра зикрини,яссавийнинг Ўзи эмас,балки бу тариқатга ташқаридан туриб баҳо берувчилар яссавиянинг асосий белгиси мавқеини берганлигини инобатга олмоқ керак).Ибодатнинг ички бўлишининг афзалликлари Яссавийнинг умуман ташқи нарсалардан моҳиятни,ички томонни устун қўйиши билан уйғунлашади.”Сурат мунда,сийрат анда қудратинда”деб уқтирган Яссавий ҳазратлари сийрат аввалги деб билгани учун,маъни маънони сийрат тоифасидан, маъни ташувчи сўзни сурат деб билгани учун ҳам “оят,ҳадис маъниға турки келса мувофиқ маънисиға етканлар ерга қўяр бўркини”деб ислом мутафаккирларидан биринчиси бўлмаган тақдирда ,биринчилар қатори Қуръонни ва Ҳадисни турки тилда бўлиши мақсадга мувофиқ деб айта билди.Бу тил тафаккур ифодаси ,тафаккурнинг юзага чиқиши тил биландир,тафаккур учун қайси тил шаклида намоён бўлиш муҳим эмас,тилга эса нимани ифода этиши бефарқ эмас ,деган чуқур диний-фалсафий тушунчага асослангани ойдин кўриниб туради.Агар ҳозир ҳам бизнинг диний уламоларимизнинг(фақат улар эмас) Қуронни таржима қилиш масаласидаги фикрига қиёсласак,Яссавий Ҳожа Аҳмад тафаккур,идрок масаласида замонасидан қанча илгарилаб кетганини ҳис этса бўлади.Яъни араб тилидан бошқа тилларга Қуръонни таржима қилиш мумкин эмас,фақат уни изоҳлаш(тафсир қилиш) мумкин дейиш билан тил маънога нисбатан (бу ўринда араб тили Қуръон мазмунига нисбатан)ташқи ҳодиса эканлигидан кўз юмилади. Яна аниқроқ айтилса моҳият ва ҳодиса аралаштириб юборилади,натижада ҳодиса моҳият билан тенглаштирилади,ҳатто ҳодиса моҳиятни белгилаши даражасига кўтарилади.
Ҳикматингдин насиб эт мени элдин лабиб эт,
Ўз васлинга қариб эт,Ҳаким отлиғ Илоҳим

Бу мисралардан эса яхлит инсоният ва унинг тақдири якка бандалар умри давомидаги амаллари билан ҳам боғлиқ эканлиги яширинган кўринади. Оллоҳнинг сифатларидан бўлмиш Ҳаким-барча ҳикматлар эгаси демакдир. Ҳикматларини ҳар бир бандасига қанча ва қай даражада насиб этишни Яратганнинг Ўзи белгилаши ҳам аёндир.Энди шу ўринда ҳикмат масаласига бевосита боғландик.Чунки ўзбек турки алабиёти ва фалсафасида фақат Аҳмад Яссавийнинггина шеърий асарлари ҳикмат номини олган(“Девони ҳикмат” ичидаги барча шеърий асарлар Яссавий ҳикматлари дейилади).Айни пайтда Оллоҳнинг сифатларидан бири бўлмиш Ҳаким барча мавжуд ва мавжуд бўлмаган ҳам ҳикматларнинг эгаси демакдир. Ҳикмат сўзининг маъноларини турк тадқиқотчиси Сафвет Сениҳ “бу калима ҳукм,ҳукумат ,иҳком маънолари билан алоқадор бўлган масдар ва исмдир”,деб бу сўзнинг 17 маъносини ажратиб кўрсатади( SAFVET SENIH, HIKMET , Istanbul, 1989, 9-10 bet).Қайд этилган сўз ва амал бирлиги; Оллоҳнинг амрини мушоҳада қилмоқ ;илоҳий ахлоқ билан ахлоқланмоқ ; англаш; Оллоҳнинг амрини идрок қилиб амал қилмоқ ; ладун илми каби маъноларидан сўнг муаллиф 17 –рақам билан берилган маънода ўшаларнинг ҳаммаси ни ифода этади ,деб кўрсатади ..Бизнингча, Қул Хожа Аҳмаднинг ҳикматлари ҳикмат деб аталиши ҳам ҳикмат сўзининг ҳамма маъноларини қамраб олиши боисдир. Бир қарашда “мени элдин лабиб эт” дейиш билан ўз эли ва улусидан кўра ақлли ва зийракроқ бўлишини тилаш билан гўё фақат ўзини Бу мисралардан эса яхлит инсоният ва унинг тақдири якка бандалар умри давомидаги амаллари билан ҳам боғлиқ эканлиги яширинган кўринади. Оллоҳнинг сифатларидан бўлмиш Ҳаким-барча ҳикматлар эгаси демакдир. Ҳикматларини ҳар бир бандасига қанча ва қай даражада насиб этишни Яратганнинг Ўзи белгилаши ҳам аёндир.Энди шу ўринда ҳикмат масаласига бевосита боғландик.Чунки ўзбек турки алабиёти ва фалсафасида фақат Аҳмад Яссавийнинггина шеърий асарлари ҳикмат номини олган(“Девони ҳикмат” ичидаги барча шеърий асарлар Яссавий ҳикматлари дейилади).Айни пайтда Оллоҳнинг сифатларидан бири бўлмиш Ҳаким барча мавжуд ва мавжуд бўлмаган ҳамда бизга аён ва аён бўлмаган ҳикматларнинг эгаси демакдир. Ҳикмат сўзининг маъноларини турк тадқиқотчиси Сафвет Сениҳ “бу калима ҳукм,ҳукумат ,иҳком маънолари билан алоқадор бўлган масдар ва исмдир”,деб бу сўзнинг 17 маъносини ажратиб кўрсатади( SAFVET SENIH, HIKMET , Istanbul, 1989, 9-10 bet).Қайд этилган сўз ва амал бирлиги; Оллоҳнинг амрини мушоҳада қилмоқ ;илоҳий ахлоқ билан ахлоқланмоқ ; англаш; Оллоҳнинг амрини идрок қилиб амал қилмоқ ; ладун илми каби маъноларидан сўнг муаллиф 17 –рақам билан берилган маънода ўшаларнинг ҳаммаси ни ифода этади ,деб кўрсатади ..Бизнингча, Қул Хожа Аҳмаднинг ҳикматлари ҳикмат деб аталиши ҳам ҳикмат сўзининг ҳамма маъноларини қамраб олиши боисдир. Бир қарашда “мени элдин лабиб эт” дейиш билан ўз эли ва улусидан кўра ақлли ва зийракроқ бўлишини тилаш билан гўё фақат ўзини ўйлагандай бўлса ҳам ,бу ақл ва зийраклик айнан ўша халқини ҳидоятга етаклаш учун лозимдир.Ахир Аҳмад Яссавийнинг ўзлари бошқа бир ўринда :Олим улки ёстуқин тоштин яратти,Неки билди ани оламға отти,дейдиларку! Иккинчидан,бу ҳикмат фақат Хожа Аҳмад Яссавийнинг Яратганга ибодати бўлиб қолмасдан,айни пайтда барча турки тилли мусулмонликка интилган кишиларнинг Эгамга ибодат қилишида бир намуна сифатида яратилганлигини ҳам назарда тутмоқ керак.Биз, мусулмон бўлишга интилган,деган жумла ишлатдик .Мусулмонлар,демадик.Бунинг ўз сабаби бор.Агар Яссавий ҳикматлари синчковлик билан мағзи чақилса, мусулмонлик дин йўлидаги энг дастлабки мақом(шариат) бўлиб,кишининг ота-онаси исломда,атрофидагилар исломда бўлиб ўзи ҳам исломнинг талабларига тақлидан амал қилса у мусулмонлик мақомига эриша олмайди.Тақлид ва ўткинчи дунё неъматлари учун исломнинг барча ташқи талабларини бажо келтириб авлиё лик, пир лик мақомига етганларни ҳам ҳазрат Яссавий ҳали мусулмонлик мақомига раво кўрмайди.Бу мақом эса, ўзига хослик –мушоҳада ,англаш,астойдиллик,таъмасизликка таянади.Ушбу кескинлик “Суфинақш бўлдунг валэ ҳаргиз мусулмон бўлмадинг” ҳикматида тўла намоён бўлади.Яссавийдан келиб чиқилса уламолик,зоҳидлик, ҳатто дарвешлик,суфилик ҳам мусулмонларнинг йўли эмас,балки мусулмонликка эришмоқчи бўлганларнинг йўлидир.Демак, шариатдан бошланадиган бу машаққатли босқичлар охир оқибатда яна қайтиб янги сифатли шариатга келиб қолади.Бундай мураккаб жараён агар масала биз ўйлагандай бўлса ,бу ақл ва зийраклик айнан ўша халқини ҳидоятга етаклаш учун хизмат қилади,яъни авомни маърифатга ундаш учун хизмат қилади.Ахир Аҳмад Яссавийнинг ўзлари бошқа бир ўринда :Олим улки ёстуқин тоштин яратти,Неки билди ани оламға отти,дейдиларку! Иккинчидан,бу ҳикмат фақат Хожа Аҳмад Яссавийнинг Яратганга ибодати бўлиб қолмасдан,айни пайтда барча турки тилли мусулмонликка интилган кишиларнинг Эгамга ибодат қилишида бир намуна сифатида яратилганлигини ҳам назарда
тутмоқ керак.Биз, мусулмон бўлишга интилган,деган жумла ишлатдик .Мусулмонлар,демадик.Бунинг ўз сабаби бор.Агар Яссавий ҳикматлари синчковлик билан мағзи чақилса, мусулмонлик дин йўлидаги энг олий мақом бўлиб,кишининг ота-онаси исломда,атрофидагилар исломда бўлиб ўзи ҳам исломнинг талабларига тақлидан амал қилса у мусулмонлик мақомига эриша олмайди.Тақлид ва ўткинчи дунё неъматлари учун исломнинг барча ташқи талабларини бажо келтириб авлиёлик, пирлик мақомига етганларни ҳам ҳазрат Яссавий мусулмонлик мақомига раво кўрмайди.Бу ўзига хослик –мушоҳада ,англаш,астойдиллик,таъмасизликка таянади.Ушбу кескинлик “Суфинақш бўлдунг валэ ҳаргиз мусулмон бўлмадинг” ҳикматида тўла намоён бўлади.Яссавийдан келиб чиқилса уламолик,зоҳидлик,дарвешлик,суфилик мусулмон бўлганларнинг йўли эмас,балки мусулмонликка эришмоқчи бўлганларнинг йўлидир.(афсус, ўтмиш ва ҳозирги муллаларимиз мусулмонлик мақомини жудаям жўнлаштириб ташлаганлар). Яссавий ҳикматларидан келиб чиқилса, ибодатда юзакилик.ташқи белгиларга эътибор кучлилиги кабиларга астойдиллик ,кўнгил софлиги, берилиш кабиларнинг ифодаси бўлган ички ибодатнинг зид қўйилиши,маънини четга суриб ҳижжалашга уринадиганлар назарида исломий ақидалар бир-бирига қарши қўйилгандай кўринадиган,аслида астойдилликни ташвиқ қиладиган,ҳозирги пайтда халқ мақоли даражасига кўтарилган бўлишига қарамай ҳали ҳам баъзилар Хожа Аҳмад Яссавийга нисбат берадиган Бир кўнгил ибодати-минг Каъба зиёрати ҳикматида ҳатто кўзга ҳам яққол ташланади.

Ладун илми иноят айлаб қилғил ҳидоят,
Ҳар ишимни кифоят Олим отлиғ Илоҳим
Ладун илми ёки илми ғойиб Яратганнинг Ўзи ҳузуридаги илм бўлиб,у танланган бандаларигагина берилиши ҳақидаги суфий тушунчалиги маълумдир.Аҳмад Яссавий ладун илмини Яратганнинг Олим сифати билан боғлаб сўраши билан бир қаторда ушбу ҳикматнинг бундан олдинги байти билан боғлайди,яъни “мени элдин лабиб эт” фикрини тўлдириш билан бирга,юқоридаги қаторлардаги “ёв қавмини ёрлиқо”,ўз қавмим(дин)ни сақла” ва бошқа ҳикматларда ифода этилган “нодонларға ҳикмат айтиб биткил сўзни” учун хизмат қилдириш ниятини ифода этади.Ёв қавми ва ўз қавми ҳам нодонлашган чоғларда ,улар ғафлат уйқусига чўмган паллаларда илмнинг барча турини бу дарднинг давоси деб билишни ХХ аср жадидларимизда ҳам кўришимиз бу жараёнларда давомийлик бор, деган иддао қилишимизга имкон беради.Ростдан ҳам “доно топмай ер остиға кирган”ларга қавмини ғафлатдан уйғотиш учун дунёвий илмлар қудрати камлик қилишига бизнинг ҳам ишонишимизга тўғри келади.Ушбу иккиликдаги яна бир диққатга сазовор ҳолат шуки,кишига ладун илми иноят қилиниши ҳали етарли эмасдай,мурод ҳосил бўлмагандай.Энди тўғри йўлга бошланиши-ҳидоят қилиниши ҳам илтижо қилинади. Бу мисралардан мақсад –агар ладун илми берилса-ю,лекин уни истифода қилиш инсоннинг ўзига ташлаб қўйилса,инсон доим тўғри йўлни топа олмайди демоқдир,яъни ладун илмини тўғри ишлата олмаслик хавфи борлигидан огоҳ қилишдир.Ладун илмига эга бўлган киши ҳам шундай иноятга сазовор бўлмаганлар қатори Ўзи томонидан тўғри йўлга солиниши,ҳар бир амалининг етарли ҳамда меёрида бўлишини Яратганнинг Ўзи белгилар экан.Бу маънолар беихтиёр Хожа Аҳмад Яссавийнинг бошқа бир ҳикматидаги
Хожам қулум темаса,қулман темак не фойда? мисрасини эсга туширади.Айни чоғда дуо-ҳикматларида тез-тез учраб турадиган (кечиргил) ёки (қабул айла) “синуқ –сарсуқ дуомни” иборасининг моҳияти нимада эканлигини аниқлашга ёрдам беради.Яъни Қуръон маънисини ўқиб уққан ,шариатни яхши англаган.уларнинг тагмазмунига қадар туркида шеърий усулда баён эта олган зот ҳам,унга “ладун илми берилган” бўлишига қарамай,ўз дуоларини мукаммал деб ҳисоблай олмайди,манманликдан,кибрдан қочади.
Инсоф менга ато қил,ҳар дардимға даво қил,
Ҳожотимни раво қил,Раҳим отлиғ Илоҳим
Бу мисралар ҳазрат Яссавий ва умуман яссавия йўлининг “мен” тушунчасида ҳам ўзига хослиги борлигининг чиройли бир далилидир.Унда ҳеч қачон баданни(“мен”нинг устуни) бекордан бекорга азобга қўйиш ёки “бу чакангга урса,у чакангни тут”қабилидаги тушунча бўлмаганини кўрсатувчи бир исботдир.Яъни инсоф менга сўралмоқда(бу ерда “мен” фақат Яссавийнинг мени эмас,балки ҳар бир ўқувчи эканлиги эътибордан соқит қилмаслик керак)-меннинг таянчи бўлмиш бадан касалликларига шифо сўраляпти,ундан сўнг ўша меннинг ҳожатлари-ҳожоти тиланаяпти.Демак,Яратгандан ҳожотни раво қилишни сўралишининг ўзиёқ ,ҳазрат Яссавийга тақаб келинган таркидунёчилик ғояси тамғасини ўчиришга етарлидир.Зотан ҳожот ,асосан дунёвийдир.Демак биз Яссавийдаги таркидунёчилик даражаси,аниқроғи маъниси тўлиқ англаб,мағзини чақиб кўрмаганмиз.Чунки том маънодаги тарки дунё қилган бандасида фақат битта ҳожат-Яратганнинг висоли бўлади.Шундай бўлса,”ота-она ,қариндош… лар йўлдош”бўла олмаслиги каби сатрлар мазмуни билан айтилаётган фикрлар билан қандай уйғунлашади?-деган савол ҳам туғилиши мумкин. Бизнингча,буни уйғунлаштирувчи ришта иккиликнинг бошида турибди: бу Инсофдир.Яссавийдагина эмас,балки ундан кейинги мутафаккирларимизда ҳам, ҳозирги тилимизда ҳам инсоф сўзининг асосий маъноси-ҳамма нарсада меёр эканлиги фикримизни ойдинлаштиришга ёрдам беради.Яъни яссавия дунё моли.дунё ташвишларидан воз кечиш висолга етишнинг ягона йўли деб тавсия этмайди,балки бу ниятга етиш воситаларидан бири деб кўрсатади,деб тушуниб тушунтирсак моҳиятга мос бўлади,деган қаноатдамиз.

Ўзингни ёр айлагил,менга ғамхор айлагил,
Рўзи дийдор айлагил,Раззоқ отлиғ Илоҳим
Ҳикматнинг мана шу еридан бошлаб ўз ,ёр, мен тушунчаларига боғлиқ ҳикматлар келтирилгани учун ҳам,ҳозирги кундаги илмий адабиёт ва умуман матбуот бу суфий атамаларни кенг истифода қилаётгани боис ҳам Яссавийдаги мазкур тушунчалар талқинига батафсилроқ тўхталишни лозим кўрдик.Чунки
Хулқимизни хуш қил,феълимизни яхши қил,
Ҳам Ўзинга восил қил,Халлоқ отлиғ Илоҳим
( биринчи мисрада Мирхолдоровда хуш ўрнида хўп ,иккинчи мисрада Ўзинга ўрнида Ўзига) иккилигидан сўнг келадиган кейинги икки қаторда ҳам бу масалани янада чуқурлаштириш учун озуқа бор:
Менга қўйма ўзимни,чин айла ҳар сўзимни,
Мунаввар қил йузимни,Маннон отлиғ Илоҳим
Ўзбек турки диний суфий фалсафасида Яссавийдан бошлаб ўз атамаси икки асосий маъно ифода эта бошлайдики,бу маънолар баъзан чалкаштирилган ҳолда ҳануз ишлатилиб келинади.Аввал Яссавийдаги ўз сўзи маънолари ва унинг асослари ҳақида..Турки тилларда азалдан бу сўз ўзак, негиз,юрак ,нафас,моҳият,ҳаёт,жон каби маъноларга эга бўлган (Э.В.Севортян,Этимологический словарь тюркских язиков,1974,506-507 б.).Айтиш мумкинки,Аҳмад Яссавий ўз сўзини исломий- суфий Ҳу,Халлоқ,Худо сўзлари ўрнида ишлатиш имконига эга бўлган.Айни пайтда ўз сўзи маънолари ҳар бир инсон-бандадаги Оллоҳнинг “Ўзи пуфлаб киритган” –раҳмонни ҳам ифода этишга йўналтирилган.(Қуръони каримдан бошлаб барча суфийларда инсон моддий ва илоҳий(руҳоний) унсурлар бирлашмаси эканлиги эътироф этилади) Ўзбек
туркисидаги эгалик қўшимчалари эса бу бир зотнинг турли эврилишини фарқлаб тушунишга кўмак берган.Ана шунга таяниб олдинги мисралардаги Ўзинг-Худо,Тангри маъносида бўлса, кейинги иккиликдаги ўзим –бандасидаги раҳмон маъносига эга деб ҳисоблаш тўғри бўлади Ўзни ҳозирги жонли тилимизда ҳам Худо маъносида қўллаш учрайди:Ўзи

билади(баъзан тўлиқроқ қилиб Худонинг Ўзи билади.дейилади). Ўзнинг мустақил ҳолда Яратганни ифода этиши айнан Яссавий ҳазратлари ижодидан бошланган кўринади:

Ошиқларга ваъда қилди дийдорини,
Ўзи билур дийдор учун беморини

Ҳозир кенг қўлланиладиган шахс маъноси ҳам( мен ўзим,сен ўзинг, у ўзи) асли юқоридаги ўзим билан боғлиқ ҳолда вужудга келган.”Ҳикмат”дан келиб чиқилса, ўз нинг бири иккинчисидан келиб чиқувчи икки маъноси борки,бу Аҳмад Яссавийнинг қуйидаги ҳикматида яққол кўзга ташланади:
Яссавий Қул Аҳмаднинг ушбу сўзи,
Ажаб эрмас боқиб кўрар сирдин кўзи-
Фанолиқ мақомида Ўзнинг Ўзи
Фанолиқ ичра боқиб кўрар,дўстлар
Худди шундай Ўзингни ёр айлагил бирикмасидаги ўзни ҳар икки маънода тушуниш мумкин бўлади ,бу эса ўз нинг ҳар икки маъноси узвий боғлиқ эканлини яна бир марта ойдинлаштиради.
Ўрта аср файласуфлари ,жумладан,Абу Наср Форобий қарашларидаги Мавжуд ал Аввал(иккинчи Ўз), Фаол Ақл(биринчи Ўз)га уйғун келгани каби,ҳозирги тилимизда кўп ишлатиладиган Худонинг Ўзи(кўп қўллайдиган бирикмамиз Худойим марҳамат қилди эмас,балки Худойимнинг Ўзи марҳамат қилди!) бирикмасида ҳам ана шундай боғланиш акс этган,яъни Худо=Ўз: Худонинг Ўзи=Ўзнинг Ўзи. Аҳмад Яссавий ҳикматларида Ўз тушунчаси бошқа суфий оқимлардаги Ҳу тушунчаси билан тенг келади дейиш мумкин.Шунинг учун бўлса керак ҳикматларда Ҳу ҳам Ўз билан ёнма-ён ёки бири ўрнида иккинчиси ишлатилаверади ва бу Ўз га юклатилган маънони ойдинроқ англаш .англатиш учун ҳам хиғмат қилади.
Ҳу теб келди бу жоним яна Ҳуға борғуси,
Ҳақ дийдорин кўрубон вола бўлуб турғуси
Ёки
Тавфиқ ,рафиқ бўлубон,Ҳуни Ҳудин қўлубон,
Кўнгулга нур тўлубон боқий бўлуб еткуси
Агар бу қаторлардаги Ҳу Ўз билан алмаштирилса ,ҳикматнинг маъносига жиддий таъсир этмаслиги ҳам шундандир.
Ушбу ҳикматнинг ҳар бир иккилиги Оллоҳнинг Қуръони каримида тилга олинган сифат исмлари (отлиғ)га бир муножотдай кўринишга эга .Айни пайтда мана шу сифат исмлар келтирилиш ўрни ҳам Яссавийнинг Оллоҳ таоло билан Ўзи яратган бандалари орасидаги боғланиш-бошқариш ҳақидаги қарашларини акс эттириши билан бирга “…аъло ҳақиқат -Оллоҳни идрок қилиш мумкин эмас,чунки Унинг зотини ақл билан англаб етиб бўлмайди…Уни чегаралаш ёки аниқлашнинг имкони йўқ.Аммо Оллоҳнинг ва унинг яратганларининг ҳаракати ҳамда муқаддас Китобида Ўзи ҳақида хабар бераркан ҳақиқатгўй Пайғамбари орқали Ўзи Ўзини атаган исмлари ҳақида фикр юритиш мумкиндир”(Ибн-ал Араби,Мекканские откровение,70-71-б) дейилган қараш билан вафотидан бир йил олдин дунёга келган улуғ бир олимга фикрдош бўлиб қолади.Ҳикмат сўнгида “Оллоҳ” исми ҳусниясининг берилиши ҳам Ибн Арабийнинг”Энг асосий ва кенгқамровли етакчи (илоҳий) исм -“Оллоҳ.”Унда,ҳеч истисносиз, барча Исмларининг маъноси жамланган.”(Ўша асар,76-.б.) фикри билан ҳам ҳамоҳангдир. Бироқ Ибн Арабий Яратганнинг Оллоҳ исмидан ташқари етти етакчи исмини келтирадики:ал Ҳайй, ал Олим,ал Марид,ал Нотиқ ,ал Қодир,ал Карим,ал Ъадл(Ўша асар 76-б),биз мазкур ҳикматда улардан фақат биттасини “ал Олим”ни кўрамиз. Яссавий ҳазратлари етакчи исмлар борасида ўзига хос фикрга эга бўлганми ёки ҳикмат мақсадидан келиб чиқиб зарур исмларнигина танлаб олганми.буниси бизга қоронғи.Қисқаси,
Яссавий ҳикматлари ,жумладан,юқоридаги ҳикматда биринчи Ўз Одам атодан бошлаб ҳозиргача ва бундан кейин дунёга келадиган-барча инсонларга Яратган Ўзидан пуфлаган руҳ –жон бўлса, Иккинчиси Яратувчи,аниқроқ айтилса,Оллоҳнинг Ўзидир.Инсондагина ўша ўз борлиги боис,Яссавий ҳазратлари буни англаб етганлиги учун ҳам ”англамади муллалар анал ҳақнинг маънисин “деб айтадилар ва бизнинг фикримизча,анал ҳақ ни ўша пайтдаги тилимизда ҳам ,ҳозирги тилимизда ҳам “ўзим ҳақ” деб талқин қилишни(араб тилида ўзбек тилидаги каби ўзлик олмоши йўқлигини ва унинг вазифасини кўрсатиш олмоши бажара олишини ҳам назарда тутинг) ва тушунишни тавсия қилганлар.Пайғамбаримиздан бошланган “Ўзингни англасанг, Худони англайсан” ибораси Аҳмад Яссавийда кўп учраши ана ўшандай дейишга имкон беради.
Яна Яссавий даҳосига ва тилига “соя солган” бир “қусур” ҳақида икки оғиз сўз.Яссавий ҳикматлари тили соддалиги унинг ҳикматлари китобдан китобга кўчирилишда ўзгартирилиб жонли тилга яқинлаштирилиб борилгани ва умуман аслида унинг тилида суфийча бўёқлар камлиги ҳақидаги “фикр”га биз А.А.Игнатенконинг “В поисках счастья” китобида суфий устозларнинг шогирдларига таълим бериш услуби борасидаги Матвей тилидан баён қилинган парча билан жавоб беришни лозим кўрдик:
“…Ахир Матвей устози айтганидай ҳамма нарсани “бармоқлари билан” тушунтира олмайди-ку…
Матвей бироз жим қолди.
-Файласуфларни филнинг турли мучаларини сийпаб кўриб: оёғини сийпагани уни йўғон бир дарахт,ҳартумини пайпаслагани уни йўғон қувур деб ҳисоблаган сўқирларга қиёс қилмоқчи эмасман.Ундай қилмайман ҳам,зотан файласуфдан ортиқ кўзи очиқлар бўлмайди.Аммо масални ҳам бекорчи эсламадим.Ҳақиқат буюк ва чексиздир,шунинг учун у мангудир.Камдан кам ақл уни қамрай олади.Кўпинча унга қисман эришилади.Турли қисмлар эса турли билим-турлича нутқдир.Бу менинг биринчи жавобим.
Жавобнинг иккинчиси ҳам бор,-деб давом этди Матвей,-Отларига чиройли, нотиқлик санъатининг гўзал ўхшатишларига амал қилиб мурожаат қилаётган отбоқар ҳақида қандай фикрга борар эдингиз?Биламан,бечора ақлдан озибди ,деб ачинган бўлар эдингиз.Отлар чиройли нутқни тушунмайдилар.Отларни хуштак чалиб суғоришга олиб борган маъқул.Ҳақиқатга ҳам шундай деб қаранг.Овмини одми нутқ билан,содда мисоллар,суратлар ва ривоятлар билан ҳақиқат йўлига йўллаш мумкин…”(47-48 б.).
Айни пайтда ҳазрат Яссавий суфийлик тариқатига оид асарларида суфий атамалардан мутлақо қутулиши мумкин бўлмаган бир ҳолатдир.Ўз(“Девони ҳикмат”да айни маънода ёки шунга яқин маънода кенду сўзи ҳам ишлатилади) сўзи ана шундай тушунарли турки сўз бўлиши билан бирга анча мураккаб диний-фалсафий-суфий маънолар ҳам ифода этган.Ўз сўзининг “соддалиги” ва айни чоғда бу сўзга юқорида зикр этилган мураккаб маънолар юкланганлиги,биз Яссавийнинг “тили соддалиги” ,суфийлиги юзакилиги” ҳақидаги фикрларнинг ниҳоятда шошма-шошарлик билан ,масалани жиддий ўрганмай туриб айтилганлигини ҳамда ҳикматлар соддалиги унинг ниҳоятда серқирралигининг намоён бўлиш шакли эканлигини кўрамиз. Ҳикматлардан бир-икки сатрини қурбимиз етганча таҳлил қилиш билан ушбу муаммо юзасидан қарашимизни аниқроқ билдиришга уриниб кўрайлик:
Кўз оқу қароқиндин яқиндур Ҳақ,
Кўнгулнинг зангорини оча билса
,у ҳикмат парчаси диний иймон ҳосил қилиш учун интилган ҳар бир турки тилли учун тушунарли содда сўзлардан ташкил топиб, Ўзи ҳамма ерда ҳозиру нозирлигини(Ерга боқсам сен ҳозир,Кўкка боқсам сен ҳозир,Ерда-Кўкда бир қодир , сендин ўзга кимим бор?),айни чоғда Ўзи ҳар бандасида ҳам мавжудлигини тушунтирса, унга етишиш учун ниятни тўғрилаб ,ички томондан тозаланиш зарурлиги йўли кўрсатилса ,мана шу содда сўзлар воситасида хослар учун тавҳид ва ваҳдатул вужуднинг асосий,муҳим нуқталари ҳам ҳозирлаб қўйилган.Ўта соддалик ўта мураккабликни англатишга хизмат қилдирилган.Мазкур иккиликда 9 та сўз шакли бўлиб, улардан фақат иккитаси турки(ўзбек) тилига ўзлашган сўздир:Ҳақ ,зангор.Лекин бу сўзлар ҳам ўша даврда ҳам ҳозир ҳам англанган ва кўп ишлатиладиган сўзлардир,яъни бу сўзлар барча саводли кишилар англай оладиган ва англата оладиган маънолари билан ҳам ишлатилган.Буни биз Аҳмад Яссавийнинг ислом дини ва суфийликни тушунтириш ва тарғиб қилишда содда,жўн сўзлардан фойдаланган деб эмас,балки сўз танлаш маҳорати(сўз ишлатиш маҳорати) мавзуига манба қилиб олсак ,анча мақбул таҳлил йўлини танлаган бўлардик.
“Ҳикмат”да ўз билан мен ва мен билан биз зидлиги асосида инсон ва унинг яратувчиси ҳамда яралмишлар орасидаги муносабат,боғланишлар ўзига хос равишда намоён бўлади.Буни изоҳлашдан аввал ҳикматдан яна бир иккиликни келтирсак деймиз:
Қул Сулаймон,бир сўз келди-ўлук жоним ҳам тирилди:
Сен,мен темак биздин қолди табулғайсан дарвешларни
Бу мисралардаги сен ва мен –якка шахсни ифода этади ҳамда яссавияда инсоният бизлик асосида яхлит эканлиги ғояси акс этмоқда.Бизнинг –ҳамманинг –ўзнинг мен+сен +у дан ташкил топгани эмас,балки мен,сен,у лар бизнинг-ўзнинг алоҳида-алоҳида намоён бўлиш шаклидир.деган қараш ҳикматларнинг барчасини боғлаб турувчи бир боғич ҳамдир.Шу асосда Ўз,ўзлик томон менлик ,сенлик орқали эмас балки бизлик воситасида борилиши ҳам англанади.Яссавияда тариқатга ёлғиз устозсиз кириш мушкул.ҳатто мумкин эмаслиги мана шу ғоя билан ҳам боғланса ажаб эмас.Бу маъни Жалолиддин Румийга нисбат бериладиган(Идрисшоҳ “Суфизм” 352-б.) бир ривоят маъниси билан ниҳоятда ҳамоҳанглиги эътиборни тортади:”Ошиқ бир кишининг эшиги тақиллайди.Ичкаридан :-Ким у? –деган савол берилади.Жавобан:-Бу мен, дейилади.Ичкаридан:”Бу ерда Мен ва Сенга ўрин йўқ”-деган гап айтилиб, эшик очилмайди.Бир йил танҳоликда кун кечириб ва нафсини жиловлагач,қайта келиб яна шу эшикни тақиллатади.Ичкаридан:-Кимсан?-деган сўроқ берилади.Бу гал у киши:”Сенсан!”-деган жавоб беради ва эшик очилиб,уни ичкарига киритадилар“. Бу ривоят сен ҳам мен ,мен ҳам сен,яъни биргаликда бизмиз,деган маънони англатади. Хуллас, Яссавийда ҳам,Румийда ҳам ,балки барча ҳақиқий суфийларда мен бу муштарак .балки ягона Ўзнинг менларда намоён бўлишидир.Менларнинг Ўз(и)га муносабати ва уни англашига қараб шахслар бир-биридан ажралиб туради.Агар ўзимизни менимизга қўйиб берсак,ундан манлик ва манманлик келиб чиқади.Манманлик-кибр ўзимизнинг энг катта душманимиз эканлиги ўрганаётган ҳикматимизнинг иккинчи иккилигида тилга олиниб,унда кибрни забун айлашда Ўзидан мадад сўралганига ҳам эътибор беринг.
Менга қўйма ўзимни бирикмасида биз ҳозирги кунда ўз ва мен тушунчаларида ва уларнинг ўзаро муносабатини акс эттиришдаги чалкашликларимизнинг шифоси-эми тайёр берилган кўринади менга.Инсонни мени эмас.балки унинг ўзи бошқарсагина банданинг у дунёю бу дунё сўзи чин,юзи ёруғ бўлиши таъкидланади.Мантиқан ҳам шундай мен томонидан бошқарилиш мен ни мақсадга етаклаб менни бахтли қилишга қаратилади,ўз томонидан бошқарилиш ўзига хизмат қилиб.ўзни мақсади томон етаклаши табиийдир. Ана шунинг учун ҳам инсон-банда ўзини топса,ўзини билса,ўзи томонидан бошқарилса,шунда у бахтга муяссар бўла олади.
Хотиримдин фикрингни,кўтармагил зикрингни,
Ҳам тилимдин шукрингни, Субҳон отлиғ Илоҳим.
(Ушбу мисралардаги ажратиб кўрсатилган сўзлар ўринини биз алмаштирдик.Чунки яссавияда ибодат астойдиллиги,ичдан бўлишига алоҳида эътибор берилгани ва ҳамда “лаб,ҳатто тил ҳам номаҳрам”бўлиб қолиши эҳтимоли борлигини назарда тутиб,зикр фикр доирасида эканлигини назарга олиб,бу сўзлар хаттотлар томонидан ўрни алмаштирилиб юборилган деб ҳисобладик).Бу мисралар Яратган Эгамга фикр доирасида ҳам,тил доирасида ҳам муттасил ибодатда бўлишини ифода этиш билан бирга фикр-тафаккур ва тил муносабати ҳам ўз аксини топган.Бу муносабат ,хусусан,тафаккур ва тилнинг бирламчилиги масаласиси бу ўринда Яссавийга хос бўлмиш яна ўша соддалик билан берилган,яъни тартиб ўрни билан. Услубдаги соддаликка яна қайтган эканмиз,ҳаммамизга яхши таниш бўлган Яссавийнинг “бу дунёни пучак пулға сотар.дўстлар”қаторидан биз илғай олган маъноларга ва уларнинг тилимиздаги аҳамиятига ҳам диққатингизни тортмоқчимиз.Бу дунё-ҳақиқий дунё-нариги дунё ёки у дунёнинг зидди;бу дунё –мол-товар; бу дунё-ўткинчи дунё;бу дунё-у дунёга қайтиш йўли,бу дунё-бандалик фурсати… пучак пулға-ноль//нул сўм(пул); йўқ пул-манфий билан мусбат ораси;кераксиз.яроқсиз матоҳ;қуруқ-қийматсиз пул.Тасаввур қилинг биз бошиданоқ Яссавий ҳикматларига жиддий илмий ёндошганимизда,математик атама ноль//нул ни рус тилидан олиб ўтирмасдик.Адабий тилимиз асосланган замондаёқ мавжуд бўлган пуч+ак тарзида ўз тилимизда ясалган пучак сўзини ҳеч қўрқмасдвн ишлатаверардик ва Советлар замонида бир арман тилшуносининг”бу қандай тилки унда ўз сўзи билан ноль тушунчасини ифода этиб бўлмаса” деган менсимасликка ўхшаган гапини жим туриб эшитмасмидик.
Қул Аҳмаднинг навосин,айғил доим саносин,
Қабул айла дуосин,Оллоҳ отлиғ Илоҳим.
Бу мисралардаги наво ва дуо сўзлари фақат жарангдор қофия вазифасини эмас,Яссавийнинг ўша биз эътиборингизни тортишга уринаётган юкуниш –ибодатдаги астойдилликни таъкидлаш учун ҳам хизмат қилдирилган.Яъни наво Яратганга мунгли овоз билан ёки овозсиз ибодат эканлигини кўзда тутсак,дуо-ибодат кўнгилдан бўлган ҳолда унинг ташқи белгиси кўз ёши бўлишини ҳам ҳисобга олсак.бу мисралар ҳазрат Яссавийнинг
Йиғлаб юргил кўз ёшининг риёси йўқ
радифли каттагина бир ҳикмати билан туташиб кетади.

Бахтиёр ИСАБЕК
(ЎРДАБЕКЛИ)

http://my.mail.ru/mail/nematkh/video/_myvideo/266.html?v-ref=fb

http://my.mail.ru/mail/nematkh/video/_myvideo/266.html?v-ref=fb

Эмили ДИКИНСОН

Эмили ДИКИНСОН
(1830—1886)

Эмили Дикинсон— америкалик шоира. У ҳаёти мобайнида ёзган, кейинчалик дафтарларидан топилган бир минг саккиз юз шеъридан ҳаётлигида саккизтагина шеърини эълон қилган. Шу эълон қилинган саккиз шеър ҳам ўша пайтда мавжуд шеърий меъёрларга солиш учун қаттиқ таҳрир этилган. Эмили Дикинсоннинг шеърлари давридаги шеърларга ўхшамаган, Уларнинг сатрлари қисқа, аксарияти номсиз, тиниш белгилари ноодатий, аксар сўзлар бош ҳарфларда ёзилган, ҳар қадамда тире қўйилганди. Аксарият шеърлар ҳаёт ва момот, ўлим ва абадият мавзусида эди… Умрининг деярли ҳаммасини ота уйида, хонанишинликда яшаб ўтди. Илк китоби дунёдан ўтганидан сўнг босилиб чиқди. Бугун Эмили Дикинсон америка ва жаҳон шеъриятининг буюк вакили саналади. У ватанида ва жаҳонда энг кўп ўқиладиган америкалик шоир ҳисобланади.
Америка адабиётининг маликаси ва фахри бўлган, бир умр кафан санаб “оқ кийинган аёл”, ўз шаҳрини то сўнги кунгача тарк этмаган “амхерт асираси” Эмили Дикинсон шеърияти — Яратганни кўкда ва заминда — ҳар гиёҳ ва гулда, булутда ва чумолида, асалари ва инсонда кашф этишдан иборатдир.

***

Қалб – ўз-ўзига хон,
Дўстдир – ҳокимдир,
Ҳам ғанимдан келган жосус – золимдир.
Қалбингга бировни киритма осон.

Ташқи хиёнатдан қўрқмасин ҳеч қалб;
Ишқ сизиб чиқади қалб чегасидан –
Қалбни ич-ичидан асрамоқ лозим,
Қалб қўрқиб туради ўз эгасидан… Davomi

Сара ТИСДЭЙЛ

Сара ТИСДЭЙЛ
(1884-1933)
Америкалик шоира. Нью-Йоркда яшаган, 1918 йилда «Love Songs» шеърий китоби учун Пулитцер мукофотига сазовор бўлган. 1933 йилда сўнгги шеърий тўплами «Ғалати ғалаба» (инглизча – “Strange Victory”) номи остида чоп этилган. Сара Тревор Тисдэйл 1884 йилда бой америкалик оилада туғилган. 1933 йилда ўз жонига қасд қилган. Унинг шеъриятига бокира тўкислик, аниқ мусиқийлик хосдир. Сара Тисдэйл шеъриятидаги фожиали мусиқавийликни муқобил таржима этиш имконсиз, таржима фақат тимсоллар ва мазмун-моҳиятни бера олади, холос.

ҚАРЗ

Мен сендан қарздорман, ёрим, билиб қўй,
Адоқсиз армоним, ҳасратим учун?!
Йўқ, сен юрагимга солганинг йўқ куй,
Сен мен-ла осмонга чиқмадинг учиб.

Лек мен сени дилдан севдим-ку, ахир,
Гарчанд ҳеч вақт мени сен севмадинг чин.
Мен сендан қарздорман, сен берган севги
Мени аршга олиб кетгани учун… Davomi

Эдна Сент-Винсент МИЛЛЕЙ

Эдна Сент-Винсент МИЛЛЕЙ
(1892–1950)
Эдна Миллей – америкалик шоира ва драматург, 1923 йилда Пулитцер мукофотини олган, XX аср АҚШ шеъриятининг энг машҳур шоираларидан бири. Шаклан мумтоз шеърларидаги чуқур ва жасур руҳ унинг фалсафий-ишқий лирикасини оламга машҳур қилди. У Роклендда (Мэн штатида) муаллим оиласида дунёга келган.
Эдна беш ёшидан шеър ёзган. 1912 йилда унинг “Renascence” шеъри «АҚШда йилнинг энг яхши шеъри” деб эътироф этилган. 1917 йилда Нью Йоркка келади ва илк шеърий китобини чоп этади. Ишқ, ҳирс, тан ва руҳ дихотомияси – унинг шеърларида асосий мавзулардир. Шакли классик, аммо мазмуни ўта замонавий бўлган бу шеърлар ҳақида бир мунаққид “у икки аср кесимида туради”, деганди, яъни шаклан – 19 асрда, мазмунан – 20 асрда бироз модернизм билан овунган китобхонлар бугунга келиб, яна Эдна Миллей сингари қалб шеърияти томон қайтмоқдалар.

ИЛОҲИЙ ДУНЁ

Илоҳим, мен сендан беркинолмайман!
Сенинг шамолларинг эсар аршингдан!
Туманларинг ёпар далаларингни,
Сенинг ўрмонинг бу – турар қаршимда.
Шу қадар турфаранг, рақс тушар соя,
Тубсизлик устида қора одамдай
Майдаланиб борар қадимий қоя. Davomi

АМЕРИКА ШЕЪРИЯТИ Дороти ПАРКЕР (1893-1967)

АМЕРИКА ШЕЪРИЯТИ
Дороти ПАРКЕР
(1893-1967)
Америкалик шоира, ёзувчи ва сценарийнавис. Инсон ҳақ-ҳуқуқларини ҳимоялаш ҳаракатларида иштирок этган. Фарзандсиз ўтган, қора танлилар ассоциацияси аъзолари томонидан дафн этилган. Истагига кўра, қабрига: “Менинг хокимни ҳам кечиринглар” деб ёзилган.

УМР АДОҒИДА…

Бир куни қарийман, сокинлашаман,
Адо бўлар шунда ҳирсу ҳаяжон -
Тўшакда ётарман хотирам билан,
Хотиржамлик ичра совуб борар жон.

Davomi

NOSIRLAR NAZMI. ERNEST HEMINGWAY

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Носирлар назми

Эрнест Миллер Ҳемингуэй машҳур Америка ёзувчиси ва журналистидир. Асарларининг лўнда ва тиниқ тили билан, таҳликали ҳаёти ва жасорати билан адиб ХХ аср адабиётида ўз мустаҳкам ўрнини эгаллаган. 1920 йилдан то 1950 йилгача бўлган ижоди дунёни ҳайратлантирган ва у 1954 йилда Нобел мукофотига сазовор бўлган. У ҳаётлигида еттита роман ва олтита ҳикоялар тўпламини чоп этган. Уч романи, тўртта қисқа ҳикоялар тўплами вафотидан кейин босилган.

Адиб 18 ёшидаёқ АҚШ армиясида имтиҳондан ўтган ва жанг майдонларида Халқаро Қизил Хоч таркибида жанг майдонларидаги фожиаларни кўрган. 1918 йил 8 июлда яраланган. Уруш кўрган авлодни у “йўқотилган авлод” деб атарди.

Буюк ёзувчи Ҳемингуэйнинг аввал шеър ёзганини кўпчилик билмайди. Унинг шеърларида ҳам насридаги мавзулар асарлар марказида туради – бу урушнинг маънисизлиги, инсон қадрининг фожиавий топталишлари, қўмондонларнинг хатоларига қурбон кетган оддий асарларнинг тақдири, хонашинликдан ториқиш ва саргузаштлар иштиёқи чизгиларидир Davomi